ભારતીય બંધારણના સ્તંભો: રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો, સુધારા અને કટોકટી

ભારતીય બંધારણ એ દેશનો સર્વોચ્ચ કાયદો છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (GPSC, UPSC, DySO) ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે બંધારણના ભાગ-IV, ભાગ-XX અને ભાગ-XVIII ની સમજ હોવી અત્યંત આવશ્યક છે. આ લેખમાં આપણે રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP), બંધારણીય સુધારા અને કટોકટીની જોગવાઈઓ વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

૧. રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (DPSP - ભાગ IV)

બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧ માં DPSP નો ઉલ્લેખ છે. આ વિચાર આયર્લેન્ડના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ભારતમાં એક 'કલ્યાણકારી રાજ્ય' (Welfare State) સ્થાપવાનો છે.

DPSP નું વર્ગીકરણ

બંધારણમાં કોઈ સત્તાવાર વર્ગીકરણ નથી, પરંતુ અભ્યાસની સરળતા માટે તેને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે :

• સમાજવાદી સિદ્ધાંતો (Socialist Principles): આ સિદ્ધાંતો સામાજિક અને આર્થિક ન્યાય પર ભાર મૂકે છે. દા.ત., અનુચ્છેદ ૩૯ (સંપત્તિનું સમાન વિતરણ) અને અનુચ્છેદ ૪૨ (કામની ન્યાયી શરતો અને પ્રસૂતિ સહાય) .
• ગાંધીવાદી સિદ્ધાંતો (Gandhian Principles): ગાંધીજીના વિચારો પર આધારિત. જેમ કે, અનુચ્છેદ ૪૦ (ગ્રામ પંચાયતોની રચના) અને અનુચ્છેદ ૪૭ (દારૂબંધી/નશાબંધી) .
• ઉદાર-બૌદ્ધિક સિદ્ધાંતો (Liberal-Intellectual Principles): આધુનિક વિચારધારા. જેમ કે, અનુચ્છેદ ૪૪ (સમાન નાગરિક સંહિતા - UCC) અને અનુચ્છેદ ૫૦ (કારોબારીથી ન્યાયતંત્રનું અલગ થવું) .

વર્તમાન પ્રવાહ (Current Affairs): તાજેતરમાં ઉત્તરાખંડ સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC - અનુચ્છેદ ૪૪) લાગુ કરનાર સ્વતંત્ર ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે . આ કાયદા હેઠળ લગ્ન અને લિવ-ઈન રિલેશનશિપની નોંધણી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.

૨. બંધારણીય સુધારાની પ્રક્રિયા (Article 368)

ભારતીય બંધારણ સમય સાથે બદલાતું રહેતું 'જીવંત દસ્તાવેજ' છે. ભાગ XX માં અનુચ્છેદ ૩૬૮ હેઠળ સુધારાની પ્રક્રિયા આપવામાં આવી છે .

મહત્વના સુધારા અને ચુકાદાઓ:

• કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩): સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું કે સંસદ બંધારણમાં સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ તેના 'મૂળભૂત માળખા' (Basic Structure) ને બદલી શકતી નથી .
• ૪૨મો સુધારો (૧૯૭૬): આને 'લઘુ બંધારણ' (Mini-Constitution) કહેવાય છે. તેના દ્વારા DPSP માં અનુચ્છેદ ૩૯A (મફત કાનૂની સહાય) અને ૪૮A (પર્યાવરણ રક્ષણ) ઉમેરવામાં આવ્યા .
• ૯૭મો સુધારો (૨૦૧૧): સહકારી મંડળીઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે. જોકે, ૨૦૨૧ માં સુપ્રીમ કોર્ટે (Union of India v. Rajendra N. Shah) કેસમાં રાજ્ય સ્તરની સહકારી મંડળીઓ માટેના આ સુધારાના ભાગને રદ કર્યો હતો, કારણ કે તે રાજ્યોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતો હતો .

૩. કટોકટી જોગવાઈઓ (Emergency Provisions - ભાગ XVIII)

દેશની સુરક્ષા અને અખંડિતતા જાળવવા માટે રાષ્ટ્રપતિને ત્રણ પ્રકારની કટોકટી જાહેર કરવાની સત્તા છે :

• રાષ્ટ્રીય કટોકટી (અનુચ્છેદ ૩૫૨): યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ અથવા 'સશસ્ત્ર વિદ્રોહ' ના સમયે. ૪૪મા સુધારા (૧૯૭૮) દ્વારા 'આંતરિક અશાંતિ' શબ્દને દૂર કરી 'સશસ્ત્ર વિદ્રોહ' શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો .
• રાષ્ટ્રપતિ શાસન (અનુચ્છેદ ૩૫૬): રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ જાય ત્યારે. એસ.આર. બોમ્મઈ કેસ (૧૯૯૪) મુજબ આનો મનસ્વી ઉપયોગ કોર્ટમાં પડકારી શકાય છે .
• નાણાકીય કટોકટી (અનુચ્છેદ ૩૬૦): દેશની આર્થિક સ્થિરતા જોખમાય ત્યારે. ભારતમાં આજ સુધી આ કટોકટી ક્યારેય લાગુ થઈ નથી .

યાદ રાખો: રાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન પણ અનુચ્છેદ ૨૦ અને ૨૧ (જીવન જીવવાનો અધિકાર) ને સ્થગિત કરી શકાતા નથી .

નિષ્કર્ષ

DPSP સરકારને કલ્યાણકારી રાજ્ય બનાવવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે, જ્યારે બંધારણીય સુધારા તેને સમયસૂચક રાખે છે. કટોકટીની જોગવાઈઓ દેશની સુરક્ષા માટે છે, પરંતુ તે લોકશાહીના મૂલ્યોને નુકસાન ન પહોંચાડે તે માટે ન્યાયતંત્ર (Judiciary) સતત દેખરેખ રાખે છે. ડિસ્ક્લેમર (Disclaimer): આ માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. સત્તાવાર માહિતી માટે બંધારણના મૂળ લખાણનો સંદર્ભ લો.

સ્ત્રોત: Constitution of India, Scribd Documents , Bar and Bench , GKToday .