બંધારણ સભા અને સમિતિઓ: ડૉ. આંબેડકર, સરદાર પટેલ અને નેહરુની ભૂમિકા | constitution-committees in Gujarati

 ભારતીય બંધારણના ઘડવૈયા: પ્રમુખ નેતાઓ અને મહત્વની સમિતિઓ | Making of Indian Constitution

બંધારણ સભા અને સમિતિઓ:

ભારતીય બંધારણના નિર્માણમાં બંધારણ સભાના પ્રમુખ નેતાઓ અને વિવિધ સમિતિઓની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને નિર્ણાયક રહી હતી. બંધારણ સભાની રચના 1946માં કેબિનેટ મિશન યોજના હેઠળ કરવામાં આવી હતી અને તેને તૈયાર કરવામાં 2 વર્ષ, 11 મહિના અને 18 દિવસનો સમય લાગ્યો હતો.

બંધારણના ઘડતરમાં પ્રમુખ નેતાઓ અને સમિતિઓની ભૂમિકા નીચે મુજબ છે:

મુખ્ય નેતાઓ અને તેમની ભૂમિકા

1. ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ)

• 9 ડિસેમ્બર, 1946ના રોજ ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિંહાને અસ્થાયી અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ 11 ડિસેમ્બર, 1946ના રોજ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદની બંધારણ સભાના કાયમી અધ્યક્ષ તરીકે વરણી કરવામાં આવી હતી.

• તેમણે સભાની કાર્યવાહીનું સંચાલન કર્યું અને વિવિધ વિચારધારા ધરાવતા સભ્યો વચ્ચે સમન્વય સાધવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ 'નિયમો અને પ્રક્રિયા સમિતિ' (Rules of Procedure Committee) અને 'સંચાલન સમિતિ' (Steering Committee)ના અધ્યક્ષ પણ હતા.

2. ડૉ. બી. આર. આંબેડકર (બંધારણના મુખ્ય શિલ્પી)

• તેઓ પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee) ના અધ્યક્ષ હતા, જેની રચના 29 ઓગસ્ટ, 1947ના રોજ કરવામાં આવી હતી.

• તેમને 'ભારતીય બંધારણના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે બંધારણના મુસદ્દાને તૈયાર કરવામાં, વિવિધ કલમોનો બચાવ કરવામાં અને સામાજિક ન્યાય તેમજ સમાનતાના સિદ્ધાંતોને બંધારણમાં વણી લેવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી.

3. જવાહરલાલ નહેરુ

• તેમણે 13 ડિસેમ્બર, 1946ના રોજ ઐતિહાસિક 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objectives Resolution) રજૂ કર્યો હતો, જે પાછળથી બંધારણના આમુખનો આધાર બન્યો.

• તેઓ સંઘ શક્તિ સમિતિ (Union Powers Committee), સંઘ બંધારણ સમિતિ (Union Constitution Committee) અને રાજ્યો સાથે વાટાઘાટો માટેની સમિતિ (States Committee)ના અધ્યક્ષ હતા. તેમણે મજબૂત કેન્દ્ર સરકાર અને લોકશાહી માળખાની હિમાયત કરી હતી.

4. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ

• તેઓ પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિ (Provincial Constitution Committee) અને મૂળભૂત અધિકારો, લઘુમતીઓ અને આદિવાસી વિસ્તારો માટેની સલાહકાર સમિતિ (Advisory Committee)ના અધ્યક્ષ હતા.

• તેમણે દેશી રજવાડાઓના એકીકરણ અને લઘુમતીઓના અધિકારોના રક્ષણમાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે અલગ મતદારમંડળના બદલે સંયુક્ત મતદારમંડળની વ્યવસ્થાને સમર્થન આપ્યું હતું.

5. બી. એન. રાવ (બંધારણીય સલાહકાર)

• સર બી. એન. રાવની નિમણૂક બંધારણ સભાના બંધારણીય સલાહકાર (Constitutional Advisor) તરીકે કરવામાં આવી હતી. તેમણે બંધારણનો પ્રારંભિક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો, જેના પર પ્રારૂપ સમિતિએ આગળ કામ કર્યું હતું.

6. ડૉ. કનૈયાલાલ મુનશી (ગુજરાતી નેતા)

• તેઓ પ્રારૂપ સમિતિના સભ્ય હતા અને કાર્ય સંચાલન સમિતિ (Order of Business Committee)ના અધ્યક્ષ હતા. તેમણે મૂળભૂત અધિકારો અને સાંસ્કૃતિક વારસાના રક્ષણ માટે મહત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું.

--------------------------------------------------------------------------------

મહત્વની સમિતિઓ અને તેમના કાર્યો

બંધારણ સભાએ કુલ 22 જેટલી સમિતિઓની રચના કરી હતી, જેમાં 8 મુખ્ય સમિતિઓ હતી.

સમિતિનું નામ	અધ્યક્ષ	કાર્ય
પ્રારૂપ સમિતિ (Drafting Committee)	ડૉ. બી. આર. આંબેડકર	બંધારણનો મુસદ્દો તૈયાર કરવો અને અન્ય સમિતિઓના રિપોર્ટ્સનું સંકલન કરવું.
સંઘ શક્તિ સમિતિ	જવાહરલાલ નહેરુ	કેન્દ્ર સરકારની સત્તાઓ નક્કી કરવી.
સંઘ બંધારણ સમિતિ	જવાહરલાલ નહેરુ	સંઘીય બંધારણની જોગવાઈઓ ઘડવી.
પ્રાંતીય બંધારણ સમિતિ	સરદાર પટેલ	રાજ્યોના બંધારણીય માળખાની રચના કરવી.
મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતીઓ માટેની સલાહકાર સમિતિ	સરદાર પટેલ	નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને લઘુમતીઓના રક્ષણ માટે ભલામણો કરવી.
નિયમો અને પ્રક્રિયા સમિતિ	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	સભાના કાર્યચાલન માટેના નિયમો ઘડવા.
સંચાલન સમિતિ (Steering Committee)	ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ	સભાના કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરવું.
રાજ્યો સાથે વાટાઘાટો માટેની સમિતિ	જવાહરલાલ નહેરુ	દેશી રજવાડાઓ સાથે સંકલન સાધવું.

પ્રારૂપ સમિતિના સભ્યો: આ સૌથી મહત્વની સમિતિ હતી જેમાં 7 સભ્યો હતા: (1) ડૉ. આંબેડકર (અધ્યક્ષ), (2) એન. ગોપાલાસ્વામી આયંગર, (3) અલ્લાદી કૃષ્ણસ્વામી ઐયર, (4) ડૉ. કે.એમ. મુનશી, (5) સૈયદ મોહમ્મદ સાદુલ્લા, (6) એન. માધવરાવ (બી.એલ. મિત્તરના સ્થાને), અને (7) ટી.ટી. કૃષ્ણમાચારી (ડી.પી. ખેતાનના અવસાન બાદ).

મહિલા સભ્યોનું યોગદાન

બંધારણ સભામાં કુલ 15 મહિલા સભ્યો હતાં. ગુજરાતના હંસાબેન મહેતાએ મૂળભૂત અધિકારોની ઉપ-સમિતિમાં રહીને સમાનતા અને મહિલા અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો. આ ઉપરાંત સરોજિની નાયડુ, અમૃત કૌર અને દુર્ગાબાઈ દેશમુખ જેવી મહિલાઓએ પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી