ભારતીય બંધારણ - મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ ૩) Article 12 થી 22 | Fundamental Rights of Indian Constitution

ભારતીય બંધારણ: નાગરિકોને મળેલા 6 મૂળભૂત અધિકારો | Fundamental Rights in India (Article 12-22)

 ભારતીય બંધારણ - મૂળભૂત અધિકારો (ભાગ ૩)

૧. રાજ્ય અને કાયદો (અનુચ્છેદ ૧૨ અને ૧૩)

• અનુચ્છેદ ૧૨ (રાજ્ય): ભારત સરકાર, સંસદ, રાજ્ય સરકારો, વિધાનસભાઓ અને તમામ સ્થાનિક સત્તામંડળો (જેમ કે નગરપાલિકા, પંચાયત) નો સમાવેશ થાય છે. આ સંસ્થાઓ સામે મૂળભૂત અધિકારો લાગુ પડે છે 

• અનુચ્છેદ ૧૩ (ન્યાયિક સમીક્ષા): જે કાયદા મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે તે રદબાતલ (Void) ગણાય. અદાલતોને કાયદાની સમીક્ષા કરવાની શક્તિ આપે છે 

૨. સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪-૧૮)

• અનુચ્છેદ ૧૪: કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ 

• અનુચ્છેદ ૧૫ & ૧૬ (ભેદભાવ નિષેધ અને તકોની સમાનતા):

    ◦ ધર્મ, જાતિ, લિંગ વગેરેના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ 

    ◦ જાહેર નોકરીમાં સમાન તક [૨૮૯].

    ◦ 🚨 મહત્વનો સુધારો (૨૦૧૯/૨૦૨૨): આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે ૧૦% અનામતની જોગવાઈ બંધારણીય રીતે માન્ય છે (જનહિત અભિયાન કેસ) 

    ◦ 🚨 તાજેતરનો ચુકાદો (૨૦૨૪): SC/ST કેટેગરીમાં પણ 'પેટા-વર્ગીકરણ' (Sub-classification) કરી શકાય છે જેથી સૌથી વંચિતોને લાભ મળે (દવિંદર સિંહ કેસ)

• અનુચ્છેદ ૧૭: અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી. આચરણ સજાપાત્ર ગુનો છે 

• અનુચ્છેદ ૧૮: ખિતાબો (Titles) ની નાબૂદી

૩. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૯-૨૨)

• અનુચ્છેદ ૧૯ (૬ સ્વતંત્રતાઓ):

    1. વાણી અને અભિવ્યક્તિ 

    2. શાંતિપૂર્ણ સભા 

    3. મંડળ/સંઘ રચવા 

    4. હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા 

    5. વસવાટ કરવાની સ્વતંત્રતા 

    6. વ્યવસાય/ધંધો કરવાની સ્વતંત્રતા 

    ◦ 🚨 નવો ચુકાદો (૨૦૨૫): વ્યવસાય કરવાનો અધિકાર (૧૯(૧)(g)) માં 'ધંધો બંધ કરવાનો અધિકાર' (Right to close business) પણ સામેલ છે 

• અનુચ્છેદ ૨૦: ગુનાઓ માટે દોષિત ઠરાવવા અંગે રક્ષણ (એક ગુના માટે બે વાર સજા નહીં, પોતાની વિરુદ્ધ સાક્ષી બનવા મજબૂર કરી શકાય નહીં) 

૪. જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા  (અનુચ્છેદ ૨૧)

• મુખ્ય સિદ્ધાંત: કાયદા દ્વારા સ્થાપિત પ્રક્રિયા સિવાય કોઈનું જીવન કે સ્વાતંત્ર્ય   છીનવી શકાય નહીં 

• વિસ્તૃત અર્થ: ગૌરવપૂર્ણ જીવન, ગોપનીયતાનો અધિકાર (Privacy), સ્વચ્છ પર્યાવરણ અને આજીવિકાનો અધિકાર સામેલ છે 

૫. શિક્ષણનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૧-ક)

• જોગવાઈ: ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ

• 🚨 સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ (જાન્યુઆરી ૨૦૨૬): ખાનગી શાળાઓમાં ૨૫% RTE ક્વોટા (ગરીબ બાળકો માટે) લાગુ કરવા માટે રાજ્યોએ માત્ર માર્ગદર્શિકા (SOP) નહીં પણ બંધનકર્તા નિયમો (Binding Rules) બનાવવા પડશે 

૬. ધરપકડ સામે રક્ષણ (અનુચ્છેદ ૨૨)

• અધિકારો: ધરપકડનું કારણ જાણવાનો અને વકીલ રાખવાનો હક. ૨૪ કલાકમાં મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ થવાનો હક 

• 🚨 મહત્વના ચુકાદા (૨૦૨૫):

    1. લેખિત કારણો: આરોપીને ધરપકડના કારણો 'લેખિતમાં' અને તેને સમજાય તેવી ભાષામાં આપવા ફરજિયાત છે (મિહિર રાજેશ શાહ કેસ) 

    2. નિવારક અટકાયત (Preventive Detention): આનો ઉપયોગ જામીન રદ કરવાના વિકલ્પ તરીકે થઈ શકે નહીં. માત્ર 'જાહેર વ્યવસ્થા' (Public Order) ને ખતરો હોય તો જ અટકાયત કરી શકાય (ધન્યા એમ. કેસ) 

આ માહિતિ નો વિડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો