સંસદમાં બજેટ કેવી રીતે પસાર થાય છે? જાણો અનુચ્છેદ ૧૧૦ અને ૧૧૨ ની સંપૂર્ણ વિગતો

ભારતીય સંસદની શક્તિ અને મર્યાદાઓ: લોકશાહી વિશેની 5 આશ્ચર્યજનક અને પ્રભાવશાળી હકીકતો

ભારતનું બંધારણ એ માત્ર કાયદાકીય કલમોનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ એક 'જીવંત દસ્તાવેજ' છે જે દેશની લોકશાહીની નાડીના ધબકારા ઝીલે છે. ઘણીવાર આપણને લાગે છે કે સંસદમાં કાયદો બનવો એ માત્ર ગણતરીની મિનિટોની ચર્ચા અને મતદાનની રમત છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ક્યારેક રાષ્ટ્રપતિનું મૌન પણ સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદા પર ભારે પડી શકે છે? ભારતીય લોકશાહીમાં સત્તા અને મર્યાદાઓ વચ્ચેનું આ સંતુલન અત્યંત રસપ્રદ છે. આ લેખમાં આપણે ભારતીય સંસદીય કાર્યપ્રણાલીની એવી 5 આશ્ચર્યજનક હકીકતો અને બંધારણીય જોગવાઈઓ વિશે જાણીશું, જે તમારી લોકશાહી પ્રત્યેની સમજને એક નવા સ્તરે લઈ જશે.

Parliament of India in Gujarati

 

૧. "પોકેટ વીટો" – જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ પાસે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ કરતા પણ મોટી 'પોકેટ' હોય છે!

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૧૧ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિને વિધેયકો (Bills) પર સંમતિ આપવાની સત્તા છે. પરંતુ આમાં 'પોકેટ વીટો'ની જોગવાઈ સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક છે. જ્યારે સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલ કોઈ વિધેયક રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલવામાં આવે, ત્યારે તેઓ તેના પર કોઈ જ પ્રતિક્રિયા આપ્યા વગર તેને અનિશ્ચિત સમય માટે પડતર રાખી શકે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિએ ૧૦ દિવસમાં વિધેયક પરત કરવું પડે છે, પરંતુ ભારતીય બંધારણમાં આવી કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી નથી.

"ભારતીય રાષ્ટ્રપતિનું ગજવું (પોકેટ) અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ કરતા મોટું છે કારણ કે ભારતમાં વિધેયક પર નિર્ણય લેવા માટે કોઈ સમય મર્યાદા નથી."

આ શક્તિ પાછળનું ગહન મહત્વ એ છે કે 'નિર્ણય ન લેવો' એ પણ લોકશાહીમાં એક મોટો નિર્ણય હોઈ શકે છે. ઈતિહાસમાં ૧૯૮૬માં જ્યારે જ્ઞાની ઝૈલ સિંહે 'ભારતીય પોસ્ટ ઓફિસ (સુધારા) વિધેયક' પર પોકેટ વીટો વાપર્યો હતો, ત્યારે તે રાષ્ટ્રપતિના મૌનની તાકાતનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બન્યું હતું. આ જોગવાઈ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જો રાષ્ટ્રપતિને લાગે કે કોઈ કાયદો ઉતાવળિયો કે લોકહિતની વિરુદ્ધ છે, તો તેઓ મૌન રહીને પણ તેને અટકાવી શકે છે.

૨. નાણાં વિધેયક (Money Bill) – રાજ્યસભાની લાચારી અને લોકસભાનો દબદબો

જ્યારે વાત નાણાકીય બાબતોની હોય, ત્યારે ભારતીય લોકશાહી લોકસભાને સર્વોપરી ગણે છે. અનુચ્છેદ ૧૧૦ હેઠળ વ્યાખ્યાયિત 'નાણાં વિધેયક' પર રાજ્યસભા પાસે કોઈ શક્તિ હોતી નથી. રાજ્યસભા તેને નકારી શકતી નથી કે તેમાં સુધારો કરી શકતી નથી; તે માત્ર ૧૪ દિવસની અંદર ભલામણો કરી શકે છે. જો ૧૪ દિવસ વીતી જાય, તો તે વિધેયક બંને ગૃહો દ્વારા પસાર થયેલું માની લેવામાં આવે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે કોઈ વિધેયક 'નાણાં વિધેયક' છે કે નહીં, તેનો અંતિમ નિર્ણય લોકસભાના સ્પીકર લે છે અને તેમના આ નિર્ણયને કોઈ પણ અદાલત કે ગૃહમાં પડકારી શકાતો નથી.

આ જોગવાઈ પાછળનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે પ્રજા દ્વારા સીધા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે દેશના તિજોરી પર પૂર્ણ નિયંત્રણ હોવું જોઈએ. જનતાના નાણાંનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેનો અંતિમ અધિકાર તે ગૃહ પાસે જ હોવો જોઈએ જે જનતા પ્રત્યે સીધું જવાબદાર છે.

૩. બંધારણીય સુધારા – જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ 'ના' ન કહી શકે

સામાન્ય રીતે રાષ્ટ્રપતિ પાસે વિધેયકને પુનઃવિચારણા માટે પરત મોકલવાની 'સસ્પેન્સિવ વીટો' (Suspensive Veto) સત્તા હોય છે, પરંતુ બંધારણીય સુધારા વિધેયકના કિસ્સામાં રાષ્ટ્રપતિના હાથ બંધાયેલા છે. ૧૯૭૧ ના ૨૪મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ દ્વારા અનુચ્છેદ ૩૬૮માં મહત્વનો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો. હવે, જો સંસદ બંધારણીય સુધારા વિધેયક પસાર કરે, તો રાષ્ટ્રપતિએ તેના પર પોતાની સંમતિ આપવી જ પડે છે; તેઓ તેને અટકાવી શકતા નથી કે પરત મોકલી શકતા નથી.

આ જોગવાઈ સાબિત કરે છે કે જ્યારે દેશના મૂળભૂત માળખામાં કે પાયાના કાયદામાં સુધારો કરવાની વાત આવે છે, ત્યારે જનતાની સામૂહિક ઈચ્છાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી સંસદ સર્વોપરી છે. અહીં રાષ્ટ્રના વડાએ પણ સંસદના નિર્ણયને શિરોમાન્ય રાખવો પડે છે.

 

૪. બજેટમાં "ગિલોટિન" (Guillotine) – સમય બચાવવાની આકરી પ્રક્રિયા

બજેટ પ્રક્રિયા દરમિયાન દરેક મંત્રાલયના ખર્ચની માગણીઓ (Demands for Grants) પર ગહન ચર્ચા થવી જોઈએ. પરંતુ સંસદીય સત્રમાં સમયની મર્યાદા હોય છે. બજેટ માટે ફાળવેલા સમયના અંતિમ દિવસે, સ્પીકર બાકી રહેલી તમામ માગણીઓ પર ચર્ચા થઈ હોય કે ન થઈ હોય, તેને સીધી જ મતદાન માટે મૂકી દે છે. આ ત્વરિત પ્રક્રિયાને 'ગિલોટિન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

જો કે આ પ્રક્રિયા વહીવટી કાર્યક્ષમતા માટે જરૂરી છે, પરંતુ નિષ્ણાતો તેને સંસદીય દેખરેખ માટે એક પડકાર માને છે. ચર્ચા વગર અબજો રૂપિયાના સરકારી ખર્ચને મંજૂરી મળી જવી એ વહીવટી અનિવાર્યતા અને લોકતાંત્રિક જવાબદારી વચ્ચેના સંઘર્ષનું ઉદાહરણ છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે સંસદીય સમય કેટલો કિંમતી છે.

૫. સંયુક્ત બેઠક (Joint Sitting) – મડાગાંઠ ઉકેલવાની દુર્લભ રીત

જ્યારે બંને ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) વચ્ચે કોઈ સામાન્ય વિધેયક પર ગંભીર મતભેદ કે મડાગાંઠ સર્જાય, ત્યારે અનુચ્છેદ ૧૦૮ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ બંને ગૃહોની 'સંયુક્ત બેઠક' બોલાવે છે. ભારતીય ઈતિહાસમાં અત્યાર સુધી માત્ર ૩ વાર જ આવું બન્યું છે: ૧૯૬૧માં દહેજ પ્રતિબંધ વિધેયક, ૧૯૭૮માં બેંકિંગ સેવા આયોગ વિધેયક અને ૨૦૦૨માં આતંકવાદ વિરોધી કાયદો (POTA) પસાર કરવા માટે.

નિષ્કર્ષ 

નિષ્ણાત તરીકે અહીં એક બારીક વિગત ખાસ નોંધવા જેવી છે: આ સંયુક્ત બેઠકની અધ્યક્ષતા હંમેશા 'લોકસભાના સ્પીકર' જ કરે છે. રાજ્યસભાના ચેરમેન (જે ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ છે) ક્યારેય આ બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી શકતા નથી, કારણ કે તેઓ સંસદના કોઈ પણ ગૃહના સભ્ય નથી. ઉપરાંત, નાણાં વિધેયક કે બંધારણીય સુધારા વિધેયક માટે ક્યારેય સંયુક્ત બેઠક બોલાવી શકાતી નથી. આ પ્રક્રિયા 'સહકારી સંઘવાદ'ની ભાવનાને જીવંત રાખે છે અને સુનિશ્ચિત કરે છે કે માત્ર ગૃહોના વિખવાદને કારણે દેશના મહત્વપૂર્ણ કાયદાઓ અટકી ન પડે.

ભારતીય સંસદીય પ્રણાલી સત્તાના વિભાજન અને નિયંત્રણોના અદભૂત સંતુલન પર ટકેલી છે. રાષ્ટ્રપતિની 'મૌન રહેવાની શક્તિ' થી લઈને સ્પીકરના અચૂક નિર્ણયો સુધીની દરેક પ્રક્રિયા દેશની લોકશાહીને મજબૂત બનાવવા માટે છે.

  શું તમને લાગે છે કે રાષ્ટ્રપતિની આ 'મૌન રહેવાની શક્તિ' (પોકેટ વીટો) આપણી લોકશાહીને વધુ મજબૂત બનાવે છે કે નબળી?

આ બાબતે વિડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો