૭૪મો બંધારણીય સુધારો અને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્ય | 74th Amendment Act & 12th Schedule | GPSC / UPSC

 

ભારતીય બંધારણનો ૭૪મો સુધારો: શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓનું સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ

74th constitutional amendment act 1992 in gujarati

 ૧. પ્રસ્તાવના અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ (Historical Evolution)

ભારતમાં શહેરી સ્થાનિક પ્રશાસનનો ઇતિહાસ બ્રિટિશ શાસનકાળમાં ઊંડા મૂળ ધરાવે છે. ૧૬૮૭-૮૮માં મદ્રાસ (ચેન્નાઈ) ખાતે ભારતની પ્રથમ મહાનગરપાલિકાની સ્થાપના થઈ, જે બાદ ૧૭૨૬માં બોમ્બે અને કલકત્તામાં આ સંસ્થાઓ વિસ્તરી. ૧૮૭૦માં લોર્ડ મેયોએ નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણનો પાયો નાખ્યો, પરંતુ ૧૮૮૨માં લોર્ડ રિપન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલો ઠરાવ 'સ્થાનિક સ્વરાજ્યના મેગ્ના કાર્ટા' (Magna Carta) તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તેણે પ્રથમવાર 'ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિત્વ' (Elective Representation) ની વિભાવના રજૂ કરી હતી. આથી જ લોર્ડ રિપનને 'સ્થાનિક સ્વરાજ્યના પિતા' ગણવામાં આવે છે.

બંધારણીય સ્તરે, શહેરી ભારતને મજબૂત કરવાના પ્રયાસો ૧૯૮૯માં રાજીવ ગાંધી સરકારના ૬૫મા બંધારણીય સુધારા બિલ (નગરપાલિકા બિલ) થી શરૂ થયા હતા, જે રાજ્યસભામાં પસાર થઈ શક્યું ન હતું. અંતે ૧૯૯૨માં પી.વી. નરસિમ્હા રાવ સરકાર દ્વારા ૭૪મો બંધારણીય સુધારો પસાર કરવામાં આવ્યો, જેણે શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓને વૈધાનિક પાયો (Statutory Foundation) અને બંધારણનો ન્યાયિક ભાગ (Justiciable part) બનાવ્યા.

૨. ૭૪મો બંધારણીય સુધારો (૧૯૯૨): બંધારણીય માળખું અને '3Fs'

આ સુધારાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ (ULBs) ને 3Fs (Functions, Funds, Functionaries) એટલે કે કાર્યો, ભંડોળ અને કાર્યકર્તાઓ દ્વારા સશક્ત બનાવવાનો છે.

મુખ્ય પાસાઓ	વિગતવાર માહિતી
બંધારણીય ભાગ	ભાગ ૯-ક (Part IX-A)
અનુચ્છેદ	૨૪૩-P થી ૨૪૩-ZG
૧૨મી અનુસૂચિ	અનુચ્છેદ ૨૪૩-W હેઠળ ૧૮ કાર્યાત્મક વિષયો
અમલની તારીખ	૧ જૂન ૧૯૯૩
કેન્દ્રીય ઉદ્દેશ્ય	શહેરી સંસ્થાઓને 'સ્વ-શાસનના એકમો' (Institutions of Self-government) તરીકે સ્થાપિત કરવી

૩. શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓનું ત્રિ-સ્તરીય માળખું (Article 243-Q)

અનુચ્છેદ ૨૪૩-Q મુજબ, રાજ્યપાલ જાહેરનામા દ્વારા વસ્તી અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિના આધારે ત્રણ પ્રકારની સંસ્થાઓ નિર્ધારિત કરે છે: ૧. નગર પંચાયત: પરિવર્તનશીલ વિસ્તારો (ગ્રામીણમાંથી શહેરીમાં રૂપાંતર પામતા). ૨. નગરપાલિકા (Municipal Council): નાના શહેરી વિસ્તારો. ૩. મહાનગરપાલિકા (Municipal Corporation): મોટા શહેરી વિસ્તારો.

રાજ્યપાલ દ્વારા નિર્ધારણના ૫ મુખ્ય પરિબળો: કોઈપણ વિસ્તારનું વર્ગીકરણ કરતી વખતે રાજ્યપાલ નીચેના પાંચ પરિબળોને ધ્યાનમાં લે છે: ૧. વસ્તીનું કદ. ૨. વસ્તીની ગીચતા (Density). ૩. સ્થાનિક વહીવટ માટે પેદા થતું મહેસૂલ (Revenue). ૪. બિન-ખેતીકીય પ્રવૃત્તિઓમાં રોજગારની ટકાવારી. ૫. આર્થિક મહત્વ અથવા અન્ય પ્રાસંગિક પરિબળો.

૪. વોર્ડ સમિતિઓ અને લોકોની ભાગીદારી (Article 243-S)

શહેરી વહીવટમાં સત્તાનું નીચેના સ્તર સુધી વિકેન્દ્રીકરણ કરવા માટે વોર્ડ સમિતિઓની જોગવાઈ છે.

• અનિવાર્યતા: ૩ લાખ કે તેથી વધુ વસ્તી ધરાવતી નગરપાલિકામાં એક અથવા વધુ વોર્ડની બનેલી વોર્ડ સમિતિઓની રચના કરવી બંધારણીય રીતે ફરજિયાત છે.
• સભ્યપદ: વોર્ડ સમિતિના સભ્યો તરીકે તે વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નગરપાલિકાના સભ્યો (Councilors) સમાવિષ્ટ થાય છે. આ ઉપરાંત રાજ્ય વિધાનસભા કાયદા દ્વારા અન્ય સભ્યોની નિમણૂક કરી શકે છે.

૫. ચૂંટણી, અનામત અને ગુજરાતના વિશેષ સુધારા (Article 243-T, U, ZA)

• રાજ્ય ચૂંટણી પંચ (243-ZA): નગરપાલિકાઓની ચૂંટણીનું સંચાલન, નિયંત્રણ અને મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની જવાબદારી રાજ્ય ચૂંટણી પંચની છે.
• અનામત (243-T): SC/ST માટે વસ્તીના પ્રમાણમાં અને મહિલાઓ માટે કુલ બેઠકોના ઓછામાં ઓછા ૧/૩ (૩૩%) ભાગની બેઠકો અનામત રાખવી અનિવાર્ય છે.
• કાર્યકાળ (243-U): પ્રથમ બેઠકથી ૫ વર્ષનો નિશ્ચિત કાર્યકાળ. જો વહેલું વિસર્જન થાય, તો ૬ મહિનામાં ચૂંટણી યોજવી જરૂરી છે.

ગુજરાત વિશેષ પ્રદાન: ગુજરાત લોકલ ઓથોરિટીઝ લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, ૨૦૦૯ દ્વારા રાજ્યમાં ક્રાંતિકારી સુધારા કરવામાં આવ્યા. આ એક્ટ દ્વારા નીચેના ત્રણ કાયદાઓમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો: ૧. બોમ્બે પ્રોવિન્શિયલ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એક્ટ, ૧૯૪૯ (BPMCA). ૨. ગુજરાત મ્યુનિસિપાલિટીઝ એક્ટ, ૧૯૬૩. ૩. ગુજરાત પંચાયત એક્ટ, ૧૯૯૩. મુખ્ય અસરો: મહિલા અનામત વધારીને ૫૦% કરવામાં આવી અને સ્થાનિક ચૂંટણીમાં 'ફરજિયાત મતદાન' ની જોગવાઈ કરનાર ગુજરાત પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.

૬. ૧૨મી અનુસૂચિના ૧૮ વિષયો અને આર્થિક પડકારો (Article 243-W & Y)

અનુચ્છેદ ૨૪૩-W હેઠળ ૧૮ વિષયોને મુખ્યત્વે ૪ શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય:

• શહેરી આયોજન: ટાઉન પ્લાનિંગ અને જમીન વપરાશનું નિયમન.
• પાયાનું માળખું: રસ્તા, પુલ, જળ પુરવઠો અને જાહેર સુવિધાઓ (સ્ટ્રીટ લાઈટ, પાર્કિંગ).
• જાહેર આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા: ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન, અગ્નિશમન સેવાઓ અને કતલખાનાનું નિયમન.
• સામાજિક-આર્થિક વિકાસ: ગરીબી નિવારણ, પર્યાવરણ રક્ષણ અને નબળા વર્ગોના હિતોનું રક્ષણ.

રાજ્ય નાણા આયોગ (State Finance Commission - SFC): SFC (અનુચ્છેદ ૨૪૩-Y) નગરપાલિકાઓની નાણાકીય સ્થિતિની સમીક્ષા કરે છે. જોકે, NIPFP ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં SFC ની ભૂમિકામાં ઘણા પડકારો છે:

• નાણાકીય ગ્રાન્ટમાં વૃદ્ધિ: ૧૩માં નાણા આયોગમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓ માટે ૧.૯૩% ડિવિઝિબલ પૂલ ફાળવાયો હતો, જે ૧૪માં નાણા આયોગમાં વધારીને ૩.૦૬% (લગભગ ૪૪૨ રૂ. પ્રતિ વ્યક્તિ) કરવામાં આવ્યો છે.
• અમલીકરણમાં વિલંબ: ગુજરાતના બીજા SFC ના 'એક્શન ટેકન રિપોર્ટ' (ATR) માં નાણાકીય હસ્તાંતરણ (Devolution) બાબતે રહસ્યમય મૌન (Strangely Silent) સેવવામાં આવ્યું હતું, જે વહીવટી પારદર્શિતા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકે છે.

૭. જિલ્લા અને મહાનગર આયોજન સમિતિઓ (DPC & MPC)

• જિલ્લા આયોજન સમિતિ (243-ZD): દરેક જિલ્લામાં પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓના પ્લાનને સંકલિત કરી સમગ્ર જિલ્લા માટે 'ડ્રાફ્ટ ડેવલપમેન્ટ પ્લાન' તૈયાર કરે છે.
• મહાનગર આયોજન સમિતિ (243-ZE): ૧૦ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો માટે આયોજન કરે છે. આ સમિતિ આર્થિક વિકાસ અને સામાજિક ન્યાય માટે વ્યૂહાત્મક માળખું પૂરું પાડે છે.

૮. નિષ્કર્ષ અને પરીક્ષા લક્ષી વિશ્લેષણ

૭૪મો બંધારણીય સુધારો કાગળ પર 'સ્વ-શાસન' (Self-government) ની કલ્પના કરે છે, પરંતુ વર્તમાન વાસ્તવિકતામાં નગરપાલિકાઓ ઘણીવાર રાજ્ય સરકારના 'એજન્ટ' (Dependent Agents) તરીકે કાર્ય કરે છે. ભંડોળની અછત (Funds), કાર્યોની સ્પષ્ટતાનો અભાવ (Functions) અને નિષ્ણાત વહીવટી સ્ટાફની કમી (Functionaries) આ સુધારાના પૂર્ણ અમલીકરણમાં અવરોધક છે.

પરીક્ષા માટે યાદ રાખવા લાયક મહત્વના મુદ્દાઓ:

• લોર્ડ રિપન: 'Elective Representation' રજૂ કરનાર સ્થાનિક સ્વરાજ્યના પિતા.

• 3Fs: Functions, Funds, and Functionaries – સ્થાનિક સશક્તિકરણનો ત્રિપક્ષીય આધાર.

• અનુચ્છેદ ૨૪૩-Q: રાજ્યપાલ વસ્તી, ગીચતા, મહેસૂલ, રોજગાર અને આર્થિક મહત્વના આધારે સંસ્થાનો પ્રકાર નક્કી કરે છે.

• SFC પડકાર: ગુજરાતના ૨જી SFC ના અહેવાલમાં દેવોલ્યુશન મુદ્દે સ્પષ્ટતાનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો.

• ગુજરાત ૨૦૦૯ સુધારો: ૩ કાયદાઓમાં ફેરફાર (૧૯૪૯, ૧૯૬૩, ૧૯૯૩ ના એક્ટ) દ્વારા ૫૦% મહિલા અનામત અને ફરજિયાત મતદાન.