ગુજરાતી વ્યાકરણ: અક્ષરમેળ છંદ સરળ રીતે શીખો | શિખરિણીથી અનુષ્ટુપ સુધી સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

અક્ષરમેળ છંદ

ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણી · ભાગ-૨

અક્ષરમેળ છંદ ઓળખવાની સૌથી સરળ રીત

શિખરિણી, મંદાક્રાન્તા, પૃથ્વી થી લઈને અનુષ્ટુપ સુધી — પરીક્ષામાં માત્ર થોડી સેકન્ડોમાં સાચો છંદ ઓળખવાની શોર્ટકટ ટ્રીક્સ.

U

–

–

U

–

U

નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો! ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણીના ભાગ-૨ માં તમારું હાર્દિક સ્વાગત છે. અગાઉના ભાગમાં આપણે છંદશાસ્ત્રના પાયાના નિયમો, લઘુ-ગુરુની ગણતરી અને 'યમાતારાજભાનસલગા' ગણસૂત્ર વિશે અભ્યાસ કર્યો હતો. આજે આપણે અક્ષરમેળ છંદો વિશે વાત કરીશું.

જો તમે અગાઉના ભાગના પાયાના નિયમો પાકા કર્યા હશે, તો આજનો આ ભાગ તમને માત્ર ૧૦ મિનિટમાં અક્ષરમેળ છંદોના માસ્ટર બનાવી દેશે.

◆ ઝડપી માહિતી કોષ્ટક

છંદનું નામ	કુલ અક્ષર	બંધારણ સૂત્ર	યતિ સ્થાન
શિખરિણી	૧૭ અક્ષર	ય મ ન સ ભ લ ગા	૬ અને ૧૨મા અક્ષરે
મંદાક્રાન્તા	૧૭ અક્ષર	મ ભ ન ત ત ગા ગા	૪ અને ૧૦મા અક્ષરે
પૃથ્વી	૧૭ અક્ષર	જ સ જ સ ય લ ગા	૮ કે ૯મા અક્ષરે
શાર્દૂલવિક્રીડિત	૧૯ અક્ષર	મ સ જ સ ત ત ગા	૭ અને ૧૨મા અક્ષરે
સ્રગ્ધરા	૨૧ અક્ષર	મ ર ભ ન ય ય ય	૭ અને ૧૪મા અક્ષરે
વસંતતિલકા	૧૪ અક્ષર	ત ભ જ જ ગા ગા	૮મા અક્ષરે
માલિની	૧૫ અક્ષર	ન ન મ ય ય	૮મા અક્ષરે
મનહર	૩૧ અક્ષર	ગણસૂત્ર નથી (૧૬ + ૧૫ અક્ષર)	૮, ૧૬ અને ૨૪મા અક્ષરે
અનુષ્ટુપ	૩૨ અક્ષર	૪ ચરણ (દરેકમાં ૮ અક્ષર)	ચરણને અંતે

← કોષ્ટક જોવા માટે સ્ક્રોલ કરો →

💡 ખાસ ટિપ: અક્ષરમેળ છંદોમાં ૧૭ અક્ષરના ત્રણ છંદો (શિખરિણી, મંદાક્રાન્તા અને પૃથ્વી) સૌથી વધારે પરીક્ષામાં પુછાય છે. તેથી આ ત્રણ વચ્ચેનો તફાવત બરાબર મગજમાં બેસાડી લેવો ખૂબ જરૂરી છે.

◆ મુખ્ય અક્ષરમેળ છંદોની વિગતવાર સમજૂતી

અક્ષરમેળ છંદોમાં માત્ર પંક્તિના અક્ષરોની ગણતરી જ નથી કરવાની હોતી, પરંતુ ચોક્કસ લઘુ-ગુરુ અક્ષરોનું સ્થાન પણ નિયત ક્રમમાં હોવું અનિવાર્ય છે. ચાલો દરેક છંદને સમજીએ:

૧. શિખરિણી છંદ (૧૭ અક્ષર)

જ્યારે પંક્તિના કુલ અક્ષર ૧૭ થાય, ત્યારે સૌથી પહેલા શિખરિણી વિશે વિચારવું. આ છંદનો ઉચ્ચાર પ્રવાહ ઘણો જ મધુર અને ચઢાવ-ઉતારવાળો હોય છે.

કુલ અક્ષર: ૧૭ ગણ બંધારણ: ય મ ન સ ભ લ ગા યતિ: ૬ અને ૧૨

૨. મંદાક્રાન્તા છંદ (૧૭ અક્ષર)

મંદાક્રાન્તા એટલે 'મંદ ગતિથી ચાલનારો' છંદ. આ છંદ ગંભીર કે કરુણ ભાવ દર્શાવવા માટે કવિઓનો સૌથી પ્રિય છંદ રહ્યો છે.

કુલ અક્ષર: ૧૭ ગણ બંધારણ: મ ભ ન ત ત ગા ગા યતિ: ૪ અને ૧૦

૩. પૃથ્વી છંદ (૧૭ અક્ષર)

પૃથ્વી છંદમાં કાવ્યનો લય ખૂબ જ પ્રવાહી અને અણનમ વહેતો હોય છે.

કુલ અક્ષર: ૧૭ ગણ બંધારણ: જ સ જ સ ય લ ગા યતિ: ૮ કે ૯

૪. શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદ (૧૯ અક્ષર)

શાર્દૂલ એટલે વાઘ અને વિક્રીડિત એટલે તેની ક્રીડા કે રમત. આ છંદમાં એક ખાસ પ્રકારનો ઠસ્સો અને ગર્જના જેવી ભવ્યતાનો અનુભવ થાય છે.

કુલ અક્ષર: ૧૯ ગણ બંધારણ: મ સ જ સ ત ત ગા યતિ: ૭ અને ૧૨

૫. સ્રગ્ધરા છંદ (૨૧ અક્ષર)

ગુજરાતી સાહિત્યનો આ એક લાંબો અને અત્યંત પ્રભાવશાળી છંદ છે, જે કોઈ ભવ્ય નદીના વહેણની જેમ આગળ વધે છે.

કુલ અક્ષર: ૨૧ ગણ બંધારણ: મ ર ભ ન ય ય ય યતિ: ૭ અને ૧૪

૬. મનહર છંદ (૩૧ અક્ષર)

જ્યારે કોઈ લઘુ-ગુરુના કડક બંધારણનું પાલન ન કરવું હોય, અને માત્ર વિચારોની સરળ રજૂઆત કરવી હોય ત્યારે કવિઓ મનહર છંદ પસંદ કરે છે.

કુલ અક્ષર: ૩૧ ચરણ: પ્રથમ પંક્તિ ૧૬ + બીજી પંક્તિ ૧૫ યતિ: ૮, ૧૬ અને ૨૪

૭. અનુષ્ટુપ છંદ (૩૨ અક્ષર)

અનુષ્ટુપ છંદ શ્લોક રચનાઓ અને મહાકાવ્યોના પઠન માટે વર્ષોથી પ્રખ્યાત છે. આ છંદમાં ચાર ચરણ હોય છે, અને પ્રત્યેક ચરણમાં ૮ અક્ષર હોય છે. પ્રથમ અને ત્રીજા ચરણમાં ૫, ૬, ૭મો અક્ષર લઘુ-ગુરુ-ગુરુ (U – –) અને બીજા તથા ચોથા ચરણમાં લઘુ-ગુરુ-લઘુ (U – U) હોય છે.

કુલ અક્ષર: ૩૨ બંધારણ: ૪ ચરણ × ૮ અક્ષર યતિ: ચરણને અંતે

⚠️ ચેતવણી: મનહર અને અનુષ્ટુપ છંદોમાં લઘુ-ગુરુનું કોઈ કડક ગણસૂત્ર હોતું નથી. તેથી તેમાં લઘુ-ગુરુની આખી પંક્તિ ચેક કરવા પાછળ સમય ન બગાડવો, માત્ર અક્ષરો ગણીને જ જવાબ નક્કી કરી લેવો.

◆ પરીક્ષામાં અક્ષરમેળ છંદ ઓળખવાની શોર્ટકટ રીત

• પગલું ૧ — અક્ષર ગણો સૌથી પહેલાં પંક્તિના કુલ અક્ષરો ગણી લો. (યાદ રાખો: જોડાક્ષર હંમેશા એક જ અક્ષર ગણાય છે.)
• પગલું ૨ — જો ૧૭ અક્ષર થાય પંક્તિના પ્રથમ ત્રણ અક્ષર લઘુ છે કે ગુરુ તે ચેક કરો:
  • લઘુ-ગુરુ-ગુરુ (U – –) → શિખરિણી છંદ જ હોય
  • ગુરુ-ગુરુ-ગુરુ (– – –) → મંદાક્રાન્તા છંદ જ હોય
  • લઘુ-ગુરુ-લઘુ (U – U) → પૃથ્વી છંદ જ હોય
• પગલું ૩ — જો ૧૯ કે ૨૧ અક્ષર થાય
  • ૧૯ અક્ષર + પ્રથમ ત્રણ અક્ષર ગુરુ (– – –) → શાર્દૂલવિક્રીડિત
  • ૨૧ અક્ષર + બંધારણ મ ર ભ ન ય ય ય → સ્રગ્ધરા
• પગલું ૪ — જો ૩૧ કે ૩૨ અક્ષર થાય
  • ૧૬ + ૧૫ અક્ષરની ગોઠવણી → મનહર છંદ
  • ૮-૮ અક્ષરના ચાર ચરણ → અનુષ્ટુપ છંદ

◆ વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

અક્ષરમેળ છંદ એટલે શું?

જે છંદોમાં કાવ્યપંક્તિના અક્ષરોની કુલ સંખ્યા અને તેમનો લઘુ-ગુરુનો ક્રમ પૂર્વનિર્ધારિત ગણબંધારણ મુજબ નિશ્ચિત હોય તેને અક્ષરમેળ છંદ કહે છે.

શિખરિણી છંદનું બંધારણ અને યતિ સ્થાન જણાવો.

શિખરિણી છંદમાં ૧૭ અક્ષરો હોય છે, તેનું બંધારણ 'ય મ ન સ ભ લ ગા' છે અને યતિ ૬ તથા ૧૨મા અક્ષરે આવે છે.

મંદાક્રાન્તા અને શિખરિણી છંદ વચ્ચે મુખ્ય તફાવત શું છે?

બંને છંદમાં ૧૭ અક્ષરો હોય છે, પરંતુ શિખરિણીની શરૂઆત લઘુ અક્ષરથી (U) થાય છે જ્યારે મંદાક્રાન્તાની શરૂઆત ત્રણ ગુરુ અક્ષરોથી (– – –) થાય છે.

મનહર છંદ અક્ષરમેળ છે કે માત્રામેળ?

મનહર એ અક્ષરમેળ છંદ છે, જેમાં કુલ ૩૧ અક્ષરો હોય છે (પ્રથમ પંક્તિમાં ૧૬ અને બીજી પંક્તિમાં ૧૫ અક્ષરો).

સ્રગ્ધરા છંદના કુલ અક્ષરો અને યતિ ક્યાં આવે છે?

સ્રગ્ધરા છંદમાં કુલ ૨૧ અક્ષરો હોય છે અને તેની યતિ દર ૭મા અને ૧૪મા અક્ષરે આવે છે.

અનુષ્ટુપ છંદનું માળખું કેવું હોય છે?

અનુષ્ટુપ છંદમાં કુલ ૩૨ અક્ષરો હોય છે, જે ૮-૮ અક્ષરના ચાર ચરણોમાં વહેંચાયેલા હોય છે.

૧૭ અક્ષરના કુલ કેટલા મુખ્ય અક્ષરમેળ છંદો છે?

૧૭ અક્ષર ધરાવતા મુખ્ય ૩ છંદો છે: શિખરિણી, મંદાક્રાન્તા અને પૃથ્વી.

માલિની છંદનું બંધારણ શું છે?

માલિની છંદમાં ૧૫ અક્ષરો હોય છે અને તેનું બંધારણ સૂત્ર 'ન ન મ ય ય' છે.

શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદમાં કેટલી અક્ષર સંખ્યા અને યતિ હોય છે?

શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદમાં કુલ ૧૯ અક્ષરો હોય છે અને તેની યતિ ૭ અને ૧૨મા અક્ષરે આવે છે.

વસંતતિલકા છંદની ઓળખ શું છે?

વસંતતિલકા છંદમાં કુલ ૧૪ અક્ષરો હોય છે અને તેનું ગણ બંધારણ 'ત ભ જ જ ગા ગા' છે.

◆ નિષ્કર્ષ

અક્ષરમેળ છંદો એ ભાષાના સંગીતમય અને પદ્ધતિસરના નિયમોનો ઉત્તમ નમૂનો છે. એકવાર ૧૭ અક્ષરોના ત્રણેય છંદો અને ૧૯, ૨૧, ૩૧, ૩૨ અક્ષરના બંધારણ મગજમાં પાકા થઈ જશે તો પરીક્ષામાં તમે છંદનો કોઈપણ પ્રશ્ન માત્ર થોડી સેકન્ડોમાં હલ કરી શકશો.

હવે પછી

ભાગ-૩: માત્રામેળ છંદો

ચોપાઈ, દોહરો, હરિગીત, સવૈયા વગેરે વિશે આવી જ રસપ્રદ ચર્ચા આગામી ભાગમાં.

© ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણી — છંદશાસ્ત્ર ભાગ-૨