ગુજરાતી વ્યાકરણ: માત્રામેળ છંદ ઓળખવાની સૌથી સરળ શોર્ટકટ રીત (ભાગ - ૩) | Matramel Chhand

Matramel Chhand

ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણી · ભાગ-3 (અંતિમ)

માત્રામેળ છંદ ઓળખવાની સૌથી સરળ શોર્ટકટ રીત

ચોપાઈ, દોહરો, સોરઠો, હરિગીત, સવૈયા અને ઝૂલણા — માત્રા ગણીને છંદ ઓળખવાની જાદુઈ ટ્રીક.

← ભાગ-1: છંદશાસ્ત્રના પાયાના નિયમો ← ભાગ-2: અક્ષરમેળ છંદ

લ

ગા

લ

લ

ગા

ગા

નમસ્કાર વિદ્યાર્થીમિત્રો! ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણીના છેલ્લા અને રસપ્રદ ભાગ-3 માં તમારું સ્વાગત છે.

અગાઉના ભાગોમાં આપણે છંદના પાયાના નિયમો અને અક્ષરમેળ છંદો સરળતાથી ઓળખવાની ટ્રીક્સ શીખ્યા હતા. આજે આપણે માત્રામેળ છંદો વિશે શીખીશું.

માત્રામેળ છંદ એ મુક્ત મનના કલાકાર જેવા છે. આમાં અક્ષરો ગણવાની ઝંઝટ નથી — માત્ર અક્ષરોના ઉચ્ચારણમાં લાગતો સમય, એટલે કે માત્રાઓનો સરવાળો કરવાનો હોય છે. આ આર્ટિકલ વાંચ્યા પછી માત્રામેળ છંદ ગણવા તમારા માટે રમતવાત બની જશે.

◆ ઝડપી ઓવરવ્યૂ: કયા છંદમાં કેટલી માત્રા?

ચોપાઈ

કુલ માત્રા15

રચના4 ચરણ × 15 માત્રા

યતિ15મી માત્રાએ

ખાસ ઓળખઅંતે ગુરુ-લઘુ

દોહરો

કુલ માત્રા24 (13+11)

રચના4 ચરણ

યતિ13મી માત્રા પછી

ખાસ ઓળખસમ ચરણે પ્રાસ ફરજિયાત

સોરઠો

કુલ માત્રા24 (11+13)

રચના4 ચરણ

યતિ11મી માત્રા પછી

ખાસ ઓળખદોહરાથી ઉલટો ક્રમ

હરિગીત

કુલ માત્રા28

રચના4 ચરણ × 28 માત્રા

યતિ14મી અને 16મી

ખાસ ઓળખછેલ્લો અક્ષર ફરજિયાત ગુરુ

સવૈયા

કુલ માત્રા31 કે 32

રચનાલાંબા ચરણોનો પ્રવાહ

યતિ16મી કે 21મી

ખાસ ઓળખઅંતે ગુરુ-લઘુ / બે ગુરુ

ઝૂલણા

કુલ માત્રા37

રચના4 ચરણ, અષ્ટકલ-ષટકલ લય

યતિ10, 20 અને 30મી

ખાસ ઓળખનરસિંહ મહેતાનો પ્રિય છંદ

💡 ખાસ ટિપ: માત્રામેળ છંદોમાં લઘુ અક્ષર (હ્રસ્વ સ્વર) ની 1 માત્રા અને ગુરુ અક્ષર (દીર્ઘ સ્વર) ની 2 માત્રા ગણાય છે — આ પાયાનો નિયમ યાદ રાખો, બાકીનું બધું આના પરથી જ ઉકેલાય છે.

◆ મુખ્ય માત્રામેળ છંદોની વિગતવાર સમજૂતી

1. ચોપાઈ છંદ (15 માત્રા)

આ છંદ મધ્યકાલીન આખ્યાનો અને લોકપ્રિય કવિતાઓમાં સૌથી વધુ વપરાતો આવ્યો છે. તેનો લય ગાવો ખૂબ સરળ અને મધુર છે.

કુલ માત્રા: 15 રચના: 4 ચરણ યતિ: 15મી માત્રાએ

ઉદાહરણો "લાંબો જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય," "વાદળની ચાદર ઓઢીને સૂરજ જ્યારે પોઢી જાય," "એક મુરખને એવી ટેવ, પથ્થર એટલાં પૂજે દેવ."

2. દોહરો છંદ (24 માત્રા)

નીતિબોધ, જીવનજ્ઞાન અને નાની કાવ્યકણિકાઓ રજૂ કરવા માટે દોહરો સર્વશ્રેષ્ઠ છંદ મનાય છે.

કુલ માત્રા: 24 (13+11) રચના: 4 ચરણ યતિ: 13મી માત્રા પછી

ઉદાહરણો "દીપકના બે દીકરા, કાજળને અજવાશ," (13 માત્રા) "એક કપૂત કાળું કરે, બીજો દિયે પ્રકાશ." (11 માત્રા) "કરતાં જાળ કરોળિયો, ભોંય પડી ગભરાય," "વણ તૂટેલે તાંતણે, ઉપર ચઢવા જાય."

3. સોરઠો છંદ (24 માત્રા)

સોરઠો છંદ બંધારણની દ્રષ્ટિએ દોહરા છંદથી તદ્દન ઉલટો છે.

કુલ માત્રા: 24 (11+13) રચના: 4 ચરણ યતિ: 11મી માત્રા પછી

ઉદાહરણ "વલખે વિપત ન જાય," (11 માત્રા) "વિપત પડે ના વલખિયે." (13 માત્રા)

4. હરિગીત છંદ (28 માત્રા)

આ છંદ ભક્તિગીતો અને કરુણ ભાવો દર્શાવવા માટે ઉત્તમ છે. કવિ કલાપીની રચનાઓમાં આ છંદનો ખૂબ પ્રભાવશાળી ઉપયોગ જોવા મળે છે.

કુલ માત્રા: 28 યતિ: 14મી અને 16મી છેલ્લો અક્ષર: ફરજિયાત ગુરુ

ઉદાહરણો "જે પોષતું તે મારતું, શું એ નથી ક્રમ કુદરતી?" "જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે, યાદી ભરી ત્યાં આપની." "ભૂલો ભલે બીજું બધું મા બાપને ભૂલશો નહિ."

5. સવૈયા છંદ (31 કે 32 માત્રા)

લાંબા અને પ્રવાહી વર્ણનો માટે આ છંદ વ્યાપક પ્રમાણમાં વપરાય છે.

કુલ માત્રા: 31 કે 32 યતિ: 16મી કે 21મી અંત: ગુરુ-લઘુ / બે ગુરુ

ઉદાહરણો "ઝેર ગયાં ને વેર ગયાં, વળી કાળા કેર ગયા કરનાર," "અંતરની એરણ પર કોની પડે હથોડી ચેતનરૂપ?" "દેખ બિચારી બકરીનો પણ કોઈના જાત પકડે કાન,"

6. ઝૂલણા છંદ (37 માત્રા)

નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં સાંભળીને ભક્તિમાં ઝૂલવાનો જે અદભુત અનુભવ થાય છે, તે આ છંદનો કમાલ છે.

કુલ માત્રા: 37 યતિ: 10, 20 અને 30મી

ઉદાહરણો "જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા, તુજ વિના ધેણમાં કોણ જાશે?" "નિરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યો તે જ હું તે જ હું શબ્દ બોલે."

◆ માત્રા ગણવાની જાદુઈ શોર્ટકટ રીત

પરીક્ષામાં કોઈ પંક્તિ આપી હોય ત્યારે ગણતરી કેવી રીતે કરવી?

• પગલું 1 — સ્વર ઓળખો હ્રસ્વ સ્વર (અ, ઇ, ઉ, ઋ) હોય તો 1 માત્રા. દીર્ઘ સ્વર (આ, ઈ, ઊ, એ, ઓ વગેરે) હોય તો 2 માત્રા.
• પગલું 2 — તીવ્ર અનુસ્વાર સ્પષ્ટ અનુસ્વાર (ટપકું) હોય તો લઘુ હોવા છતાં 2 માત્રા આપો.
• પગલું 3 — જોડાક્ષર જોડાક્ષરના થડકાને કારણે આગળનો અક્ષર લઘુ હોય તો પણ 2 માત્રા આપો.
• પગલું 4 — સરવાળો કરો બધી માત્રાઓનો છેલ્લે સરવાળો કરો અને નીચેના કોષ્ટક સાથે સરખાવો.

કુલ માત્રા	છંદ
15	ચોપાઈ
24 (13+11)	દોહરો
24 (11+13)	સોરઠો
28	હરિગીત
31 કે 32	સવૈયા
37	ઝૂલણા

← કોષ્ટક જોવા માટે સ્ક્રોલ કરો →

◆ વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

માત્રામેળ છંદ એટલે શું?

જે છંદોમાં અક્ષરોની સંખ્યા નહીં, પરંતુ ચરણમાં માત્રાઓની કુલ સંખ્યા નિયમ પ્રમાણે ચોક્કસ રાખવાની હોય તેને માત્રામેળ છંદ કહે છે.

ચોપાઈ છંદની માત્રાઓ અને ચરણ કેટલા હોય છે?

ચોપાઈમાં કુલ 4 ચરણ હોય છે અને દરેક ચરણમાં 15 માત્રાઓ નક્કી હોય છે.

દોહરા છંદમાં યતિ કઈ માત્રાએ આવે છે?

દોહરામાં યતિ હંમેશા 13મી માત્રા પછી આવે છે.

દોહરો અને સોરઠો છંદોમાં શું મોટો તફાવત છે?

દોહરામાં પહેલા ચરણમાં 13 અને બીજામાં 11 માત્રા હોય છે, જ્યારે સોરઠો તેનાથી ઉલટો છે — પહેલા ચરણમાં 11 અને બીજામાં 13 માત્રા.

હરિગીત છંદની મુખ્ય ઓળખ શું છે?

દરેક ચરણમાં 28 માત્રા હોય છે અને પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર હંમેશા ગુરુ હોય છે.

સવૈયા છંદની માત્રાઓ કેટલી હોય છે?

સવૈયાની પ્રત્યેક પંક્તિમાં કુલ 31 કે 32 માત્રાઓ હોય છે.

ઝૂલણા છંદ કયા મહાન કવિનો અતિ પ્રિય છંદ છે?

ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાનો ઝૂલણા અત્યંત પ્રિય છંદ છે.

ઝૂલણા છંદની કુલ માત્રાઓ કેટલી હોય છે?

ઝૂલણા છંદની કુલ 37 માત્રાઓ હોય છે.

માત્રામેળ છંદોમાં લઘુ-ગુરુ માટે કઈ સંજ્ઞાઓ વપરાય છે?

લઘુ માટે 'લ' સંજ્ઞા (1 માત્રા) અને ગુરુ માટે 'ગા' સંજ્ઞા (2 માત્રા) વપરાય છે.

"જે પોષતું તે મારતું..." આ પંક્તિ કયા છંદની છે?

આ પ્રખ્યાત પંક્તિ હરિગીત છંદનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

◆ નિષ્કર્ષ

વિદ્યાર્થીમિત્રો, માત્રામેળ છંદો ગુજરાતી કાવ્યસાહિત્યના હૃદય સમાન છે. અક્ષરમેળ છંદોના કડક નિયમોની સરખામણીએ આ છંદો લય અને સંગીતના મુક્ત વહેણ જેવા છે. પરીક્ષાની તૈયારી માટે માત્રા ગણતરીની નિયમિત પ્રેક્ટિસ કરશો તો આ વિષય તમને સહેલાઈથી પૂરા માર્ક્સ અપાવશે.

અહીં આપણી ત્રણેય ભાગની છંદ પરિચય શ્રેણી પૂર્ણ થાય છે!

શ્રેણી પૂર્ણ 🎓

છંદ પરિચય શ્રેણી — ભાગ 1, 2 અને 3

આ ભાગ-3 નો આર્ટિકલ કેવો લાગ્યો તે કમેન્ટમાં જણાવજો, અને ઉપયોગી લાગ્યો હોય તો મિત્રો સાથે શેર કરજો.

© ગુજરાતી વ્યાકરણ શ્રેણી — છંદશાસ્ત્ર ભાગ-3