ભારતના વડાપ્રધાન અને મંત્રીમંડળ | અનુચ્છેદ 74 અને 75 | Indian Polity

🎓 નિષ્ણાત વિશ્લેષણ

ભારતીય મંત્રીમંડળના એવા 5 નિયમો જે તમને આશ્ચર્યચકિત કરી દેશે

શું તમે 'સામૂહિક જવાબદારી' વિશે જાણો છો? મંત્રીમંડળના પડદા પાછળના બંધારણીય નિયમોનું નિષ્ણાત વિશ્લેષણ

📚 ભારતીય બંધારણ • 🎯 UPSC | GPSC | અન્ય પરીક્ષાઓ • ⏱️ 12 min read

ભારત જેવી વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીનું સંચાલન કરવું એ કોઈ સામાન્ય કાર્ય નથી. આપણે અવારનવાર ટેલિવિઝન પર મંત્રીઓને શપથ લેતા, પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરતા કે સંસદમાં ચર્ચાઓ કરતા જોઈએ છીએ. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ મંત્રીઓને કયા નિયમો એકસાથે જોડી રાખે છે?

01૧૫% ની મર્યાદા: જમ્બો કેબિનેટનો અંત

ૢ૦૦૩ પહેલાના સમયમાં, ગઠબંધન સરકારોમાં રાજકીય પક્ષોને ખુશ રાખવા માટે મંત્રીઓની સંખ્યા બેફામ વધારવામાં આવતી હતી. આ 'જમ્બો કેબિનેટ' માત્ર સરકારી તિજોરી પર આર્થિક બોજ જ નહોતી, પણ રાજકીય સોદાબાજીનું એક સાધન પણ હતી.

⚖️બંધારણીય જોગવાઈ

૯૧મો બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ (૨૦૦૩) દ્વારા બંધારણની કલમ ૭૫(૧A) ઉમેરવામાં આવી.

📊નિયમ

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં વડાપ્રધાન સહિત મંત્રીઓની કુલ સંખ્યા લોકસભાની કુલ સભ્ય સંખ્યાના ૧૫ ટકાથી વધુ હોવી જોઈએ નહીં.

📍 રાજ્યો માટે વિશેષતા: રાજ્યો માટે પણ આ જ ૧૫%નો નિયમ (કલમ ૧૬૪(૧A) હેઠળ) લાગુ પડે છે, પરંતુ અહીં એક બૌદ્ધિક પાસું એ છે કે રાજ્યમાં મંત્રીઓની સંખ્યા ૧૨ થી ઓછી હોવી જોઈએ નહીં. આ નિયમે 'રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર' અને બિનજરૂરી વહીવટી ખર્ચ પર મજબૂત લગામ લગાવી છે.

02'સાથે તરીશું અને સાથે ડૂબીશું': સામૂહિક જવાબદારીનો સિદ્ધાંત

ભારતીય સંસદીય પ્રણાલીનો સૌથી મહત્વનો સ્તંભ 'સામૂહિક જવાબદારી' (Collective Responsibility) છે, જે કલમ ૭૫(૩) માં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાતો આ સિદ્ધાંતને ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચે છે:

1️⃣ વિશ્વાસનો સિદ્ધાંત

(Confidence Principle)

સરકાર ત્યાં સુધી જ સત્તામાં રહી શકે જ્યાં સુધી તેને લોકસભાનો વિશ્વાસ પ્રાપ્ત હોય.

2️⃣ સંમતિનો સિદ્ધાંત

(Unanimity Principle)

મંત્રીમંડળના નિર્ણયો એકમતના હોવા જોઈએ. જો કેબિનેટની અંદર કોઈ મંત્રી કોઈ નીતિ સાથે અસંમત હોય, તો પણ તેણે જાહેરમાં તો તેનો બચાવ જ કરવો પડે છે.

3️⃣ ગોપનીયતાનો સિદ્ધાંત

(Confidentiality Principle)

કેબિનેટની ચર્ચાઓ ગુપ્ત રાખવી અનિવાર્ય છે.

⚠️ મહત્વપૂર્ણ: જો કોઈ મંત્રી કેબિનેટના નિર્ણય સાથે જાહેરમાં અસંમતિ દર્શાવે, તો તેણે નૈતિક રીતે રાજીનામું આપવું પડે છે.

ભારતીય સંસદીય લોકશાહીમાં મંત્રીમંડળ એક ટીમ તરીકે કાર્ય કરે છે; જો એક મંત્રી વિરુદ્ધ અવિશ્વાસની દરખાસ્ત પસાર થાય, તો આખા મંત્રીમંડળે રાજીનામું આપવું પડે છે.

03'આયા રામ, ગયા રામ' અને પક્ષાંતર વિરોધી કાયદો

૧૯૬૭માં હરિયાણાના ધારાસભ્ય ગયા લાલના એક દિવસમાં ત્રણ પક્ષ બદલવાના કિસ્સાએ 'આયા રામ, ગયા રામ' શબ્દપ્રયોગને જન્મ આપ્યો. આ 'હોર્સ-ટ્રેડિંગ' (ધારાસભ્યોની ખરીદ-વેચાણ) રોકવા માટે ૯૧મા સુધારાએ બંધારણની ૧૦મી અનુસૂચિને વધુ કડક બનાવી છે:

મુખ્ય જોગવાઈઓ:

• ૧/૩ ભાગલાની છૂટ રદ: અગાઉ જો પક્ષના ૧/૩ સભ્યો અલગ જૂથ બનાવે તો તેને પક્ષાંતર ગણવામાં આવતું નહોતું, જે જોગવાઈ હવે રદ કરી દેવામાં આવી છે.
• મંત્રી પદ પર પ્રતિબંધ: જો કોઈ સભ્ય પક્ષાંતરના આધારે ગેરલાયક ઠરે, તો તે મંત્રી બનવા માટે પણ અયોગ્ય ઠરે છે.
• કલમ ૩૬૧-B: ગેરલાયક ઠરેલો સભ્ય જ્યાં સુધી ફરી ચૂંટાઈ ન આવે ત્યાં સુધી કોઈ પણ લાભદાયી રાજકીય પદ (Remunerative Political Post) એટલે કે સરકારી નિગમોના અધ્યક્ષ જેવી જગ્યાઓ પર પણ નિમણૂક મેળવી શકતો નથી.

04૬ મહિનાની સમયમર્યાદા: મંત્રી બનવા માટેની શરત

બંધારણની કલમ ૭૫(૫) એક રસપ્રદ છૂટછાટ આપે છે: કોઈ પણ વ્યક્તિ સંસદના સભ્ય ન હોવા છતાં મંત્રી બની શકે છે. આ જોગવાઈ વડાપ્રધાનને બહારના વિષય નિષ્ણાતોને સરકારમાં લાવવાની તક આપે છે.

⏰ કડક સમયમર્યાદા: જોકે, આ છૂટ સાથે એક કડક બંધારણીય સમયમર્યાદા જોડાયેલી છે. આવી વ્યક્તિએ મંત્રી તરીકેની નિમણૂકથી સળંગ ૬ મહિનાની અંદર લોકસભા અથવા રાજ્યસભામાં ચૂંટાઈ આવવું અનિવાર્ય છે. જો તેઓ આ સમયગાળામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેમણે તત્કાલ પ્રભાવથી મંત્રી પદ છોડવું પડે છે.

આ નિયમ જનપ્રતિનિધિત્વની ગરિમા અને નિષ્ણાત સલાહ વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે.

05ડિજિટલ મીડિયા હવે સરકારના સીધા નિયંત્રણમાં

વહીવટી સરળતા માટે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા 'એલોકેશન ઓફ બિઝનેસ રૂલ્સ, ૧૯૬૧' (Allocation of Business Rules) માં તાજેતરમાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.

નિયમમાં ફેરફાર:

📱અગાઉ

ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ મુખ્યત્વે આઈટી મંત્રાલય (MEITY) હેઠળ હતા, જે માત્ર ડેટા અને ટેકનિકલ પાસાઓનું સંચાલન કરતું હતું.

📺હવે

OTT પ્લેટફોર્મ્સ અને ઓનલાઇન ન્યૂઝ પોર્ટલ્સને માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય (MIB) હેઠળ લાવવામાં આવ્યા છે.

📊 વિશ્લેષણ: આનો અર્થ એ છે કે સરકાર હવે 'બિંજ-વોચિંગ' (Binge-watching) કરતા સમુદાય માટે ઉપલબ્ધ સામગ્રી (Content) પર સીધી દેખરેખ રાખી શકશે. હવે OTT પ્લેટફોર્મ્સ માત્ર ટેકનિકલ સેવાઓ નથી, પણ 'ક્યુરેટેડ કન્ટેન્ટ' (Curated content) તરીકે ઓળખાય છે, જે ફિલ્મો કે ટેલિવિઝન જેવી જ નૈતિક જવાબદારી ધરાવે છે.

✨નિષ્કર્ષ

ભારતીય બંધારણની આ જોગવાઈઓ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સત્તા માત્ર સંખ્યાના જોરે નહીં, પણ જવાબદારી અને નૈતિકતાના જોરે ચાલે. ૧૫% ની મર્યાદા અને પક્ષાંતર વિરોધી કાયદો રાજકીય શિષ્ટાચાર જાળવે છે, જ્યારે સામૂહિક જવાબદારી સરકારમાં એકતા પ્રદાન કરે છે.

આ નિયમો જ ભારતની સંસદીય લોકશાહીને વિશ્વમાં અનોખું સ્થાન અપાવે છે.

🤔 વિચારણીય પ્રશ્ન: શું આ કડક નિયમો ભારતીય લોકશાહીને ખરેખર વધુ મજબૂત બનાવે છે, કે પછી તે મંત્રીઓની સ્વતંત્ર વિચારધારાને મર્યાદિત કરે છે?

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

વડાપ્રધાન (PM) ની નિમણૂક કોણ કરે છે?

બંધારણની કલમ ૭૫ મુજબ, વડાપ્રધાનની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે લોકસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ કે ગઠબંધનના નેતાને આ પદ માટે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે.

અવિશ્વાસની દરખાસ્ત (No-Confidence Motion) શું છે?

આ વિરોધ પક્ષો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું એક બંધારણીય સાધન છે. જો લોકસભાના સભ્યોને લાગે કે સરકાર પાસે બહુમતી નથી, તો તેઓ આ દરખાસ્ત લાવે છે. જો આ દરખાસ્ત સાદી બહુમતીથી પસાર થઈ જાય, તો સમગ્ર મંત્રીમંડળે રાજીનામું આપવું પડે છે.

શું 'મંત્રીમંડળ' (Council of Ministers) અને 'કેબિનેટ' (Cabinet) એક જ છે?

ના. મંત્રીમંડળ એક મોટું જૂથ છે (૬૦-૭૦ મંત્રીઓ). જ્યારે કેબિનેટ એ વરિષ્ઠ મંત્રીઓનું નાનું અને વધુ શક્તિશાળી જૂથ છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, મૂળ બંધારણમાં 'કેબિનેટ' શબ્દ નહોતો; તેને ૪૪માં બંધારણીય સુધારા (કલમ ૩૫૨) દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો છે. તમામ કેબિનેટ મંત્રીઓ મંત્રીમંડળનો ભાગ છે, પરંતુ તમામ મંત્રીઓ કેબિનેટ રેન્કના હોતા નથી.

આ નિષ્ણાત વિશ્લેષણ શેર કરો

📱 WhatsApp 📘 Facebook 🐦 Twitter

© 2026 Constitutional Insights

આ સામગ્રી ભારતીય બંધારણ અને નિષ્ણાત વિશ્લેષણ પર આધારિત છે.

અસ્વીકરણ: આ માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક અને માર્ગદર્શન હેતુ માટે છે.