CAG, Attorney General અને Advocate General વિશે સંપૂર્ણ માહિતી | Indian Polity in Gujarati

 

અનુચ્છેદ 76, 148 અને 165 ની સરળ સમજૂતી: CAG અને કાયદા અધિકારીઓ | Gujarat Govt Exams

CAG, Attorney General અને Advocate General 

 

અનુચ્છેદ 76, 148 અને 165 ની સરળ સમજૂતી: CAG અને કાયદા અધિકારીઓ

લોકશાહીમાં પારદર્શિતા અને વહીવટી શિસ્ત એ માત્ર શબ્દો નથી, પરંતુ આપણી શાસન વ્યવસ્થાના જીવંત સ્તંભો છે. ઘણીવાર આપણને લાગે છે કે લોકશાહી એટલે માત્ર પાંચ વર્ષે એકવાર મતદાન કરવું, પરંતુ વાસ્તવમાં તે તેનાથી ઘણી ઊંડી અને જટિલ પ્રક્રિયા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓ અને સરકારી કચેરીઓના દાયકાઓ જૂના પ્રોટોકોલ આપણી વ્યવસ્થાને કેવી રીતે અસર કરે છે, તે જાણવું દરેક જાગૃત નાગરિક માટે અનિવાર્ય છે. એક વહીવટી વિશ્લેષકની નજરે, ચાલો સમજીએ ભારતીય વહીવટ અને ન્યાયતંત્ર સાથે જોડાયેલા એવા તથ્યો જે કદાચ તમને આશ્ચર્યમાં મૂકી દેશે.

માત્ર વોટ આપવો પૂરતો નથી: ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ્સ અને જાણવાનો અધિકાર

તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમને ગેરબંધારણીય ઠેરવીને નાગરિકોના માહિતીના અધિકારને પુનઃસ્થાપિત કર્યો છે. આ કેસમાં એક દ્રશ્ય અત્યંત રસપ્રદ હતું: કેન્દ્ર સરકારે દલીલ કરી હતી કે નાગરિકોને રાજકીય ભંડોળ વિશે જાણવાનો કોઈ સામાન્ય અધિકાર નથી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, સરકાર વતી આ દલીલ રજૂ કરનાર અન્ય કોઈ નહીં પણ ભારતના એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણી હતા. જોકે, કોર્ટે આ દલીલને ફગાવી દેતા સ્પષ્ટ કર્યું કે રાજકીય ભંડોળની ગુપ્તતા એ બંધારણની કલમ 19(1)(a) હેઠળ મળેલા માહિતીના અધિકારનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.

"રાજકીય પક્ષને મળતા ભંડોળ વિશેની માહિતી મતદાર માટે અસરકારક રીતે મતાધિકારનો ઉપયોગ કરવા માટે જરૂરી છે."

ન્યાયતંત્રનું માનવું છે કે જ્યારે મતદાર જાણે છે કે કયા પક્ષને ક્યાંથી નાણાં મળે છે, ત્યારે જ તે ખરા અર્થમાં સ્વસ્થ લોકશાહીનો હિસ્સો બની શકે છે.

રાજનીતિમાં પૈસાનો પ્રભાવ: કેવી રીતે 'સીટ એટ ધ ટેબલ' નીતિઓને બદલે છે?

નાણાકીય યોગદાન માત્ર ચૂંટણી પ્રચાર પૂરતું મર્યાદિત નથી; તે નીતિ નિર્ધારણ (policy-making) પર પ્રભુત્વ મેળવવાનું સાધન પણ બની શકે છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે મોટા આર્થિક યોગદાન આપનારાઓને સત્તાના ગલિયારાઓમાં 'સીટ એટ ધ ટેબલ' એટલે કે નિર્ણાયક ભૂમિકા મળે છે. આનાથી 'Quid pro quo' (કંઈકના બદલામાં કંઈક) ની વ્યવસ્થા ઉભી થાય છે, જ્યાં આર્થિક મદદના બદલામાં નીતિઓમાં ફેરફાર અથવા લાયસન્સ મેળવવાની શક્યતા રહે છે. ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ્સ દ્વારા મળતી પસંદગીની ગુપ્તતા જનતા માટે જોખમી હતી, કારણ કે તે સામાન્ય નાગરિકથી દાતાની ઓળખ છુપાવતી હતી પરંતુ રાજકીય પક્ષો માટે તે પારદર્શક હતી.

લોકશાહીના રક્ષકો: કેવી રીતે CAG અને ચૂંટણી પંચ આપણી વ્યવસ્થાનું રક્ષણ કરે છે?

ભારતીય બંધારણે કેટલીક સંસ્થાઓને લોકશાહીના રક્ષક (Bulwarks) તરીકે સ્થાપિત કરી છે, જેમના વિશે આ તથ્યો જાણવા જરૂરી છે:

• CAG (Comptroller and Auditor General): બંધારણની કલમ 148 હેઠળ કાર્યરત CAG ને "જાહેર નાણાના રક્ષક" (Guardian of the public purse) માનવામાં આવે છે. તેઓ માત્ર કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ રાજ્ય સ્તરે પણ સમગ્ર નાણાકીય વ્યવસ્થા પર નિયંત્રણ રાખે છે. તેમનો કાર્યકાળ 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની વય (જે વહેલું હોય તે) સુધીનો હોય છે. હાલમાં શ્રી કે. સંજય મૂર્તિ ભારતના CAG તરીકે કાર્યરત છે.
• ચૂંટણી પંચ (Election Commission): કલમ 324 હેઠળ સ્થપાયેલું આ પંચ 1950 થી 1989 સુધી માત્ર એક સભ્યની સંસ્થા હતું. પરંતુ ઓક્ટોબર 1989 થી તેને ત્રણ-સભ્ય (એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બે ચૂંટણી કમિશનરો) ની બહુ-સભ્ય સંસ્થા બનાવવામાં આવી, જેથી નિર્ણયોમાં વધુ પારદર્શિતા આવે.

ભારતના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી: એટર્ની જનરલની ગરિમા અને શક્તિ

એટર્ની જનરલ (કલમ 76) એ ભારત સરકારના મુખ્ય કાયદાકીય સલાહકાર છે. આ પદ માટે વ્યક્તિ પાસે સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનવાની લાયકાત હોવી અનિવાર્ય છે. તેમની પાસે એક અજોડ સત્તા છે: તેઓ સંસદના સભ્ય ન હોવા છતાં બંને ગૃહોની કાર્યવાહીમાં ભાગ લઈ શકે છે અને સંબોધન કરી શકે છે, જોકે તેઓ મતદાન કરી શકતા નથી. હાલના એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણી છે, જેઓ સરકારના પક્ષને ન્યાયાલયમાં મજબૂતીથી રજૂ કરવાની જવાબદારી નિભાવે છે.

રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ (Advocate General): પદ, લાયકાત અને બંધારણીય સત્તાઓ

1. પ્રસ્તાવના: રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાનૂની પરામર્શક

ભારતીય બંધારણીય વ્યવસ્થામાં રાજ્યના એડવોકેટ જનરલનું પદ અત્યંત ગરિમામય અને મહત્વનું બંધારણીય પદ છે. તેઓ રાજ્ય સરકારના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર અને રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદાકીય અધિકારી (Highest Law Officer) છે. કાયદાના શાસનને જાળવી રાખવા અને સરકારને જટિલ કાનૂની અને બંધારણીય બાબતોમાં સચોટ માર્ગદર્શન આપવાની સર્વોચ્ચ જવાબદારી આ પદ પર બિરાજમાન વ્યક્તિની છે.

2. બંધારણીય માળખું (Constitutional Framework)

એડવોકેટ જનરલના પદ, સત્તાઓ અને વિશેષાધિકારોનું વિશ્લેષણ કરતા મુખ્ય અનુચ્છેદો નીચે મુજબ છે:

• અનુચ્છેદ 165: આ અનુચ્છેદ રાજ્યના એડવોકેટ જનરલના પદની સ્થાપના, તેમની નિમણૂક અને મુખ્ય ફરજોની પાયાની જોગવાઈ કરે છે.
• અનુચ્છેદ 177: આ એક અત્યંત મહત્વની જોગવાઈ છે જે કારોબારી અને ધારાસભા વચ્ચે કાનૂની કડી સ્થાપિત કરે છે. તે એડવોકેટ જનરલને રાજ્ય વિધાનસભાની કાર્યવાહીમાં હાજર રહેવા અને સંબોધન કરવાનો અધિકાર આપે છે.
• અનુચ્છેદ 194: આ અનુચ્છેદ એડવોકેટ જનરલને તેમના સત્તાવાર કાર્યો દરમિયાન મળતા વિશેષાધિકારો અને કાનૂની મુક્તિઓ (Immunities) ને સુરક્ષિત કરે છે.

3. નિમણૂક અને લાયકાતના માપદંડ (Appointment and Eligibility)

એડવોકેટ જનરલની નિમણૂક રાજ્યના રાજ્યપાલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. જોકે, બંધારણીય પરંપરા મુજબ રાજ્યપાલ રાજ્યના મંત્રીમંડળની સલાહ અને ભલામણ અનુસાર આ નિમણૂક કરે છે.

આ પદ માટેની લાયકાત ઉચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશ (High Court Judge) બનવા માટેના માપદંડોને અનુરૂપ હોવી જોઈએ:

• તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
• તેણે ભારતીય ન્યાયિક ક્ષેત્રમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી ન્યાયિક હોદ્દો સંભાળ્યો હોવો જોઈએ, અથવા
• તેણે ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી હાઈકોર્ટમાં વકીલ (Advocate) તરીકે પ્રેક્ટિસ કરી હોવી જોઈએ.

4. કાર્યકાળ અને 'રાજ્યપાલની મરજી'નો સિદ્ધાંત (Term and Removal)

એડવોકેટ જનરલના કાર્યકાળ અંગે બંધારણમાં કોઈ નિશ્ચિત સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો નથી.

• રાજ્યપાલની મરજી (Pleasure of the Governor): આ પદ 'રાજ્યપાલની મરજી' સુધી ટકે છે. કાનૂની દ્રષ્ટિકોણથી, રાજ્યપાલ તેમને ગમે ત્યારે પદ પરથી મુક્ત કરી શકે છે.
• રાજકીય પરંપરા: વ્યવહારિક રીતે, જ્યારે રાજ્યનું મંત્રીમંડળ રાજીનામું આપે અથવા સરકાર બદલાય, ત્યારે એડવોકેટ જનરલ પણ નૈતિક રીતે રાજીનામું આપે છે, કારણ કે તેમની નિમણૂક શાસક સરકારની ભલામણ પર આધારિત હોય છે.
• તેઓ કોઈપણ સમયે રાજ્યપાલને લેખિત રાજીનામું સુપરત કરીને પદત્યાગ કરી શકે છે.

5. મુખ્ય કાર્યો અને કાનૂની ફરજો (Duties and Functions)

રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી તરીકે તેમની જવાબદારીઓ બહુઆયામી છે:

1. કાનૂની સલાહ: રાજ્યપાલ દ્વારા નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવેલી કોઈપણ કાનૂની બાબતો પર રાજ્ય સરકારને પરામર્શ આપવો.
2. પ્રતિનિધિત્વ: રાજ્ય સરકારના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં સરકાર વતી હાજર રહેવું અને દલીલો રજૂ કરવી.
3. બંધારણીય જવાબદારી: બંધારણ અથવા અન્ય કાયદાઓ દ્વારા સોંપવામાં આવેલા ન્યાયિક કાર્યોનું નિષ્ઠાપૂર્વક વહન કરવું.

6. સત્તાઓ અને વિશેષાધિકારો (Rights and Privileges)

એડવોકેટ જનરલને તેમના હોદ્દાની રૂએ કેટલાક અનન્ય અધિકારો પ્રાપ્ત છે:

• તેમને રાજ્યની કોઈપણ અદાલતમાં પ્રેક્ષક તરીકે અને સરકારના પ્રતિનિધિ તરીકે સુનાવણીનો (Right of Audience) અધિકાર છે.
• તેમને રાજ્ય વિધાનસભા (અને જો હોય તો વિધાનપરિષદ) ની કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અને બોલવાનો અધિકાર છે.
• મહત્વપૂર્ણ મર્યાદા: જોકે તેઓ ગૃહની કાર્યવાહીમાં ભાગ લઈ શકે છે, પરંતુ તેઓ ગૃહના ચૂંટાયેલા સભ્ય ન હોવાથી તેમને ત્યાં મત આપવાનો અધિકાર નથી. આ મર્યાદા રાજકીય પ્રક્રિયા અને કાનૂની પરામર્શ વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવા માટે રાખવામાં આવી છે.

7. હિતોના સંઘર્ષની રોકથામ અને મર્યાદાઓ (Limitations)

વ્યાવસાયિક નૈતિકતા અને હિતોના સંઘર્ષ (Conflict of Interest) ને ટાળવા માટે એડવોકેટ જનરલ પર નીચે મુજબના નિયંત્રણો હોય છે:

• તેઓ રાજ્ય સરકારની વિરુદ્ધમાં કોઈ પક્ષકારને સલાહ આપી શકતા નથી કે તેમની વિરુદ્ધમાં કેસ લડી શકતા નથી.
• રાજ્ય સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના તેઓ કોઈપણ ફોજદારી કેસમાં આરોપીનો બચાવ (Defense) કરી શકતા નથી.
• સરકારની મંજૂરી મેળવ્યા વિના તેઓ કોઈપણ ખાનગી કંપની કે કોર્પોરેશનમાં ડિરેક્ટર તરીકેનું પદ સ્વીકારી શકતા નથી.

8. મહેનતાણું (Remuneration)

એડવોકેટ જનરલનું મહેનતાણું બંધારણ દ્વારા નિર્ધારિત નથી. અનુચ્છેદ 165(3) મુજબ, રાજ્યપાલ દ્વારા જે મહેનતાણું નક્કી કરવામાં આવે છે, તે મેળવવા માટે તેઓ હકદાર છે. આ મહેનતાણું તેમની વિશેષ કાનૂની સેવાઓ અને જવાબદારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવે છે.

9. નિષ્કર્ષ અને વર્તમાન સ્થિતિ

રાજ્યના એડવોકેટ જનરલનું પદ એ લોકશાહીમાં કાયદાકીય શિસ્ત અને બંધારણીય મર્યાદાઓ જાળવવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવે છે. તેઓ માત્ર સરકારના વકીલ નથી, પરંતુ બંધારણીય મૂલ્યોના સચિંત પરામર્શક પણ છે. ગુજરાત રાજ્યના વર્તમાન એડવોકેટ જનરલ તરીકે વરિષ્ઠ ધારાશાસ્ત્રી શ્રી કમલ ત્રિવેદી સેવા આપી રહ્યા છે.

 

ભારતીય લોકશાહી અને વહીવટ એ કોઈ જડ કાયદાઓનો સંગ્રહ નથી, પણ એક જીવંત અને સતત વિકસતી વ્યવસ્થા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના નિર્ણયોએ સાબિત કર્યું છે કે લોકશાહીમાં 'પારદર્શિતા એ શ્રેષ્ઠ જંતુનાશક (Disinfectant) છે.' જ્યારે સામાન્ય નાગરિક વહીવટના ઝીણવટભર્યા નિયમો અને બંધારણીય અધિકારોથી વાકેફ થાય છે, ત્યારે જ દેશ સાચા અર્થમાં પ્રગતિ કરે છે.

શું તમને લાગે છે કે સંપૂર્ણ પારદર્શિતા જ આપણી લોકશાહીને ખરા અર્થમાં જીવંત રાખી શકે છે?

ડિસ્ક્લેમર (Disclaimer): આ આર્ટિકલમાં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર સામાન્ય જાણકારી, શૈક્ષણિક હેતુ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની (જેમ કે UPSC, GPSC વગેરે) તૈયારી માટે છે. અમે માહિતીને સંપૂર્ણપણે સચોટ અને અદ્યતન રાખવાનો પૂરો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ કાયદાકીય જોગવાઈઓ કે વર્તમાન હોદ્દેદારોના નામોમાં સમય જતાં ફેરફાર થઈ શકે છે. વાચકોને વિનંતી છે કે કોઈપણ માહિતીને અંતિમ માનતા પહેલા સત્તાવાર સરકારી સ્ત્રોતો અને મૂળ બંધારણ સાથે તેની ચકાસણી કરી લેવી.