ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ
સંપૂર્ણ પરીક્ષાલક્ષી માર્ગદર્શિકા
📖 આ આર્ટિકલમાં: ભારતીય બંધારણનો ભાગ-5 (The Union) એ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ટોપિક છે. આજે આપણે ભારતના સર્વોચ્ચ બંધારણીય હોદ્દાઓ - રાષ્ટ્રપતિ (President) અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ (Vice-President) વિશે ચૂંટણી પ્રક્રિયા, સત્તાઓ, મહાભિયોગ અને FAQs સહિત સંપૂર્ણ માહિતી મેળવીશું.
📑 આર્ટિકલ નેવિગેશન
- રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા
- મહાભિયોગ પ્રક્રિયા
- વીટો પાવર (3 પ્રકાર)
- ક્ષમાદાનની સત્તા
- ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી
- તુલનાત્મક અભ્યાસ
👑ભારતના રાષ્ટ્રપતિ (Article 52-62)
ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દેશના પ્રથમ નાગરિક અને બંધારણીય વડા છે. અનુચ્છેદ 52 મુજબ ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે. તેઓ કાર્યકારી વડા નથી (તે વડા પ્રધાન છે), પરંતુ રાષ્ટ્રના પ્રતીક છે.
ચૂંટણી પ્રક્રિયા (Election Process - Article 54 & 55)
રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રત્યક્ષ નહીં પરંતુ પરોક્ષ (Indirect) રીતે થાય છે. આમાં 'ઇલેક્ટોરલ કોલેજ' (Electoral College) ભાગ લે છે.
🗳️ મતદારો કોણ?
- સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો
- રાજ્યોની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા સભ્યો
- દિલ્હી અને પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ચૂંટાયેલા સભ્યો
❌ મતદાન નથી કરી શકતા
- નામાંકિત (Nominated) સાંસદો
- નામાંકિત ધારાસભ્યો
- વિધાન પરિષદના સભ્યો
- સ્થાનિક સરકારના સભ્યો
મતોનું મૂલ્ય (Vote Value Calculation)
દરેક રાજ્યની જનસંખ્યા (1971ની વસ્તી ગણતરી મુજબ) ના આધારે ધારાસભ્યોના મતનું મૂલ્ય નક્કી થાય છે. આ પદ્ધતિને 'પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ' (Proportional Representation) કહેવાય છે.
- મતદાન પદ્ધતિ: Single Transferable Vote (STV)
- જનસંખ્યા આધાર: 1971ની વસ્તી ગણતરી (84મા સુધારા, 2001 સુધી)
- વિજયી થવા માટે: અસરકારક બહુમતી (50% + 1 મત)
લાયકાત (Qualifications - Article 58)
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ
- 35 વર્ષ કે તેથી વધુ વયનો હોવો જોઈએ
- લોકસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવા પાત્ર હોવો જોઈએ
- સરકાર હેઠળ કોઈ લાભના પદ પર ન હોવો જોઈએ
મહાભિયોગ પ્રક્રિયા (Impeachment - Article 61)
રાષ્ટ્રપતિને પદ પરથી હટાવવા માટે માત્ર એક જ આધાર છે: 'બંધારણનું ઉલ્લંઘન' (Violation of Constitution).
- આરોપ સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં મૂકી શકાય છે
- આ માટે 14 દિવસની નોટિસ અને ગૃહના 1/4 સભ્યોની સહી જરૂરી છે
- જો તે ગૃહ 2/3 બહુમતીથી પસાર કરે, તો બીજા ગૃહમાં તપાસ થાય છે
- બીજું ગૃહ પણ 2/3 બહુમતીથી પસાર કરે તો રાષ્ટ્રપતિ પદભ્રષ્ટ ગણાય છે
⚡રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ
🏛️ કાર્યકારી સત્તાઓ
- વડા પ્રધાન અને મંત્રીમંડળની નિમણૂક
- રાજ્યપાલ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ, CAG ની નિમણૂક
- સેનાના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર
- આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ કરવાની સત્તા
⚖️ ન્યાયિક સત્તાઓ
- ક્ષમાદાન (Article 72)
- સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક
- કાયદાકીય સલાહ માગવી (Article 143)
🏛️ વિધાયક સત્તાઓ
- સંસદ બોલાવવી, મોકૂફ કરવી
- લોકસભા ઓગાળવી
- બિલ પર મંજૂરી આપવી (વીટો પાવર)
- અધ્યાદેશ બહાર પાડવા (Article 123)
A. વીટો પાવર (Veto Power - Article 111)
સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા ખરડા પર રાષ્ટ્રપતિ પાસે 3 પ્રકારના વીટો પાવર હોય છે:
1️⃣ અત્યંતિક વીટો (Absolute Veto)
ખરડા પર સહી કરવાની સંપૂર્ણ મનાઈ ફરમાવવી. ખરડો સંપૂર્ણપણે રદ થાય છે.
ઉદાહરણ: ખાનગી સભ્યના બિલ પર
2️⃣ નિલંબનકારી વીટો (Suspensive Veto)
ખરડાને પુનઃવિચારણા માટે પાછો મોકલવો. જો સંસદ ફરીથી સાદી બહુમતીથી પસાર કરે, તો રાષ્ટ્રપતિએ સહી કરવી પડે છે.
નોંધ: નાણા ખરડામાં આ પાવર નથી
3️⃣ પોકેટ વીટો (Pocket Veto)
ખરડા પર કોઈ નિર્ણય ન લેવો. ભારતીય બંધારણમાં રાષ્ટ્રપતિ માટે કોઈ સમયમર્યાદા નથી.
ઐતિહાસિક ઉદાહરણ: 1986માં જ્ઞાની ઝૈલસિંહે પોસ્ટ ઓફિસ બિલ પર
B. ક્ષમાદાનની સત્તા (Pardoning Power - Article 72)
રાષ્ટ્રપતિ કેન્દ્રીય કાયદા વિરુદ્ધના ગુના, લશ્કરી અદાલતની સજા અને ફાંસીની સજા માફ કરી શકે છે.
| પ્રકાર | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| Pardon | સજા અને ગુનો બંને સંપૂર્ણ માફ | વ્યક્તિ ગુનેગાર નથી ગણાય |
| Commutation | સજાનું સ્વરૂપ બદલવું | ફાંસીને આજીવન કેદમાં બદલવી |
| Remission | સજાનો સમય ઘટાડવો | 10 વર્ષની સજાને 5 વર્ષ કરવી |
| Respite | વિશેષ સંજોગોમાં સજા ઓછી કરવી | ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન |
| Reprieve | સજામાં અસ્થાયી વિલંબ | નવી સાક્ષી મળે ત્યાં સુધી |
🎖️ભારતના ઉપરાષ્ટ્રપતિ (Article 63-71)
ઉપરાષ્ટ્રપતિ દેશનું બીજું સર્વોચ્ચ પદ છે. તેઓ હોદ્દાની રૂએ રાજ્યસભાના સભાપતિ (Ex-officio Chairman) હોય છે.
ચૂંટણી અને લાયકાત (Article 66 & 64)
🗳️ ઇલેક્ટોરલ કોલેજ
- સંસદના બંને ગૃહોના તમામ સભ્યો
- ચૂંટાયેલા + નામાંકિત બંને
- રાજ્યોની વિધાનસભાના સભ્યો ભાગ લેતા નથી
✅ લાયકાત
- ભારતનો નાગરિક
- 35 વર્ષ કે તેથી વધુ વય
- રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા પાત્ર
- લાભના પદ પર ન હોવું
પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા (Article 67)
ઉપરાષ્ટ્રપતિને હટાવવા માટે 'મહાભિયોગ' જેવી જટિલ પ્રક્રિયા નથી:
- આ ઠરાવ માત્ર રાજ્યસભામાં જ શરૂ થઈ શકે છે
- 14 દિવસની નોટિસ જરૂરી છે
- રાજ્યસભામાં 'અસરકારક બહુમતી' (Effective Majority) થી પસાર કરવો
- લોકસભાની સાદી સહમતી (Simple Majority) જરૂરી
કાર્યો અને સત્તાઓ
- રાજ્યસભાના સભાપતિ તરીકે કામ કરવું
- રાષ્ટ્રપતિની ગેરહાજરીમાં કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કામ કરવું (મહત્તમ 6 મહિના)
- રાજ્યસભામાં ટાઈ (Tie) પડે ત્યારે નિર્ણાયક મત (Casting Vote) આપવો
⚖️રાષ્ટ્રપતિ vs ઉપરાષ્ટ્રપતિ: તુલનાત્મક અભ્યાસ
| વિગત | રાષ્ટ્રપતિ | ઉપરાષ્ટ્રપતિ |
|---|---|---|
| અનુચ્છેદ | 52-62 | 63-71 |
| ચૂંટણી | ચૂંટાયેલા સાંસદો + ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો | માત્ર સાંસદો (ચૂંટાયેલા + નામાંકિત) |
| લાયકાત (ગૃહ) | લોકસભાના સભ્ય બનવા પાત્ર | રાજ્યસભાના સભ્ય બનવા પાત્ર |
| કાર્યકાળ | 5 વર્ષ (પુનઃચૂંટણી શક્ય) | 5 વર્ષ (પુનઃચૂંટણી શક્ય) |
| હટાવવાની પ્રક્રિયા | મહાભિયોગ (બંને ગૃહોમાં 2/3 બહુમતી) | રાજ્યસભામાં અસરકારક બહુમતી + લોકસભાની સહમતી |
| હટાવવાનું કારણ | બંધારણનું ઉલ્લંઘન | કોઈપણ કારણ (કારણ આપવું જરૂરી નથી) |
| મુખ્ય કાર્ય | રાષ્ટ્રના વડા, સેનાના સર્વોચ્ચ કમાન્ડર | રાજ્યસભાના Ex-officio સભાપતિ |
| પગાર (વર્તમાન) | ₹5 લાખ/મહિનો | ₹4 લાખ/મહિનો |
| રાજીનામું | ઉપરાષ્ટ્રપતિને આપે | રાષ્ટ્રપતિને આપે |
🎯 પરીક્ષા માટે ઝડપી સંદર્ભ
- રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી: Indirect, Electoral College (ચૂંટાયેલા સાંસદો + ધારાસભ્યો), STV પદ્ધતિ
- મહાભિયોગ: માત્ર બંધારણ ઉલ્લંઘન માટે, 14 દિવસ નોટિસ, 1/4 સહી, 2/3 બહુમતી
- વીટો પ્રકાર: 3 (Absolute, Suspensive, Pocket)
- ક્ષમાદાન: કેન્દ્રીય કાયદો + લશ્કરી અદાલત + ફાંસી
- ઉપરાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી: માત્ર સાંસદો (ચૂંટાયેલા + નામાંકિત), રાજ્યોના ધારાસભ્યો નહીં
- નિર્ણાયક મત: ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભામાં ટાઈ પડે ત્યારે
- કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ: મહત્તમ 6 મહિના
❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
- રાષ્ટ્રપતિ (Article 72): કેન્દ્રીય કાયદો + લશ્કરી અદાલત + ફાંસીની સજા માફ કરી શકે
- રાજ્યપાલ (Article 161): માત્ર રાજ્ય કાયદાના ગુના માફ કરી શકે. ફાંસી અને લશ્કરી અદાલતની સજા માફ કરી શકતા નથી.
){kind=link}
Social Plugin