ભારતના બંધારણની 11 મૂળભૂત ફરજો | Fundamental Duties of Indian Constitution in Gujarati | Article 51A

🎯 પરીક્ષાલક્ષી આર્ટિકલ

મૂળભૂત ફરજો (Fundamental Duties)

અનુચ્છેદ 51-એ | ભાગ 4-એ | ભારતીય બંધારણ

UPSC | GPSC | Dy.SO | PSI | Talati | Clerk | TET | તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે

કુલ ફરજો

11

અનુચ્છેદ

51-A

ભાગ

IV-A

સ્ત્રોત દેશ

USSR

🎓 પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ: મૂળભૂત ફરજો એ UPSC, GPSC, Dy.SO, PSI અને અન્ય તમામ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં નિયમિત પૂછાતા મહત્વના ટોપિક છે. આ આર્ટિકલમાં પરીક્ષામાં પૂછાતા તમામ મહત્વના મુદ્દાઓ, બંધારણીય સુધારા, સમિતિઓ અને ફેક્ટ્સ આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

📚પરિચય High Priority

ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત અધિકારો (Part III) ની સાથે મૂળભૂત ફરજો (Part IV-A) નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. જ્યારે અધિકારો રાજ્ય પર જવાબદારી મૂકે છે, ત્યારે ફરજો નાગરિકોની નૈતિક અને સામાજિક જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે. આ ફરજો બિન-ન્યાયિક (Non-Justiciable) છે, એટલે કે તેના ઉલ્લંઘન બદલ સીધી કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી, પરંતુ સંસદ કાયદો બનાવીને તેનું પાલન કરાવી શકે છે.

📋બંધારણીય સ્થાન અને સ્ત્રોત MCQ Favorite

બંધારણનો ભાગ

ભાગ IV-A Part 4-A

અનુચ્છેદ

51-A Article 51-A

સ્ત્રોત દેશ

USSR પૂર્વ સોવિયેત યુનિયન (હાલનું રશિયા)

પ્રથમ સંખ્યા

10 1976માં 42મા સુધારા દ્વારા

વર્તમાન સંખ્યા

11 2002માં 86મા સુધારા પછી

લાગુ પડે છે

નાગરિકોને માત્ર ભારતીય નાગરિકો માટે

👥સ્વર્ણ સિંહ સમિતિ (1976) Very Important

સમિતિની ભલામણો

✅ સ્વીકારેલી ભલામણો:

• • મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ કરવો (42મા સુધારા દ્વારા 10 ફરજો ઉમેરાઈ)
• • નાગરિકોની નૈતિક અને સામાજિક જવાબદારીઓ નક્કી કરવી

❌ ન સ્વીકારેલી ભલામણો (પરીક્ષામાં મહત્વની):

• • કરવેરા ભરવા (To pay taxes) એ મૂળભૂત ફરજ હોવી જોઈએ - આ સૂચન સ્વીકારાયું ન હતું
• • ફરજોનું પાલન ન કરવા બદલ દંડ કે સજાની જોગવાઈ કરવી
• • આવી સજાને કોર્ટમાં પડકારી ન શકાય તેવી વ્યવસ્થા કરવી

📝 પરીક્ષા નોંધ: સ્વર્ણ સિંહ સમિતિએ કુલ 8 ફરજો સૂચવી હતી, પરંતુ સરકારે 42મા સુધારા દ્વારા 10 ફરજો ઉમેરી હતી. આ વિધાન MCQ અને True/False માં પૂછાય છે.

⚖️બંધારણીય સુધારા Must Know

42મો

1976

પ્રથમ 10 ફરજો ઉમેરાઈ
આ સુધારાને "મીની બંધારણ" પણ કહેવામાં આવે છે. કટોકટી દરમિયાન આ સુધારો પસાર થયો હતો.

Exam Note: આ સુધારાએ Part IV-A ઉમેર્યો

86મો

2002

11મી ફરજ ઉમેરાઈ
6 થી 14 વર્ષના બાળકોને શિક્ષણની તક પૂરી પાડવી (માતા-પિતાની ફરજ)

Link: અનુચ્છેદ 21-A (શિક્ષણનો અધિકાર) સાથે સંબંધિત

📜11 મૂળભૂત ફરજો Core Topic

💡 યાદ રાખવાની ટિપ: અનુચ્છેદ 51-A માં (a) થી (k) સુધી 11 ફરજો આપેલી છે. પ્રથમ 10 ફરજો 42મા સુધારા (1976) દ્વારા અને 11મી ફરજ 86મા સુધારા (2002) દ્વારા ઉમેરાઈ છે.

1

બંધારણનું પાલન અને રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનો આદર

બંધારણનું પાલન કરવું અને તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.

To abide by the Constitution and respect its ideals and institutions, the National Flag and the National Anthem

2

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના આદર્શો

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઉમદા આદર્શોને હૃદયમાં જાળવવા અને તેનું પાલન કરવું.

To cherish and follow the noble ideals which inspired our national struggle for freedom

3

સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતા

ભારતની સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું રક્ષણ કરવું અને તેને જાળવી રાખવી.

To uphold and protect the sovereignty, unity and integrity of India

4

દેશની સેવા અને રાષ્ટ્રીય સેવા

દેશનું રક્ષણ કરવું અને જરૂર પડે ત્યારે રાષ્ટ્રીય સેવા કરવી.

To defend the country and render national service when called upon to do so

5

સમરસતા અને સ્ત્રી સન્માન

ધર્મ, ભાષા, પ્રદેશ કે વર્ગના ભેદભાવ વગર ભાઈચારો કેળવવો અને સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડતા રિવાજોનો ત્યાગ કરવો.

To promote harmony and the spirit of common brotherhood and renounce practices derogatory to the dignity of women

6

સંસ્કૃતિ અને વારસો

આપણી મિશ્ર સંસ્કૃતિ (Composite Culture) ની સમૃદ્ધ વારસાનું જતન કરવું.

To value and preserve the rich heritage of our composite culture

7

પર્યાવરણ સંરક્ષણ

જંગલો, નદીઓ, સરોવરો અને વન્યજીવોસહિત કુદરતી પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને સુધારણા કરવી તથા જીવો પ્રત્યે અનુકંપા રાખવી.

To protect and improve the natural environment including forests, lakes, rivers and wildlife and to have compassion for living creatures

8

વૈજ્ઞાનિક મિજાજ અને માનવતાવાદ

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ, માનવતાવાદ અને સુધારણા તથા જિજ્ઞાસાવૃત્તિ કેળવવી.

To develop the scientific temper, humanism and the spirit of inquiry and reform

9

જાહેર સંપત્તિ અને અહિંસા

જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.

To safeguard public property and to abjure violence

10

શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રયત્નો

વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓના તમામ ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતા હાંસલ કરવાનો પ્રયત્ન કરવો.

To strive towards excellence in all spheres of individual and collective activity

11

શિક્ષણ (86મો સુધારો - 2002)

જો તમે માતા-પિતા અથવા વાલી હો તો, 6 થી 14 વર્ષની વયના તમારા બાળક અથવા પાલ્યને શિક્ષણ માટેની તક પૂરી પાડવી.

To provide opportunities for education to his child or ward between the age of 6 and 14 years (Added by 86th Amendment, 2002)

🔗 સંબંધિત: અનુચ્છેદ 21-A (શિક્ષણનો અધિકાર)

⚡વિશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ MCQ Important

📌 મહત્વના મુદ્દાઓ (Statement Type Questions)

મુદ્દો	વિગત	પરીક્ષામાં પૂછાય
બિન-ન્યાયિક (Non-Justiciable)	ફરજોના ઉલ્લંઘન બદલ સીધી કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી	✓ હા
માત્ર નાગરિકો માટે	વિદેશીઓને લાગુ પડતી નથી	✓ હા
સંસદની સત્તા	સંસદ કાયદો બનાવીને ફરજો લાગુ કરાવી શકે છે	✓ હા
સીધી સજા	બંધારણમાં સીધી સજાની જોગવાઈ નથી	✓ હા
કર ભરવો	સ્વર્ણ સિંહ સમિતિની ભલામણ હતી પણ સ્વીકારાઈ નહીં	✗ મહત્વનું

👨‍⚖️વર્મા સમિતિ (1999) Additional Info

🔍 વર્મા સમિતિના અવલોકનો

આ સમિતિએ મૂળભૂત ફરજોના અમલીકરણ માટે કાયદાકીય જોગવાઈઓની સમીક્ષા કરી હતી.

ફરજો લાગુ કરતા મહત્વના કાયદા:

રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અપમાન નિવારણ ધારો

1971

રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતના અપમાન સામે સુરક્ષા આપે છે.

વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ

1972

પર્યાવરણ અને વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે કાયદો.

ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA)

1967

દેશની અખંડિતતા અને એકતા જાળવવા માટે.

✍️પરીક્ષા પ્રેક્ટિસ MCQs Practice Time

Q1. મૂળભૂત ફરજો કયા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી?

(A) 41મો સુધારો, 1975

(B) 42મો સુધારો, 1976

(C) 43મો સુધારો, 1977

(D) 44મો સુધારો, 1978

✓ સાચો જવાબ: (B) 42મો સુધારો, 1976

Q2. સ્વર્ણ સિંહ સમિતિએ કેટલી ફરજો સૂચવી હતી?

(A) 6

(B) 8

(C) 10

(D) 11

✓ સાચો જવાબ: (B) 8 (પરંતુ સરકારે 10 ઉમેરી)

Q3. 11મી મૂળભૂત ફરજ કયા સુધારા દ્વારા ઉમેરાઈ?

(A) 73મો સુધારો, 1992

(B) 86મો સુધારો, 2002

(C) 93મો સુધારો, 2005

(D) 97મો સુધારો, 2011

✓ સાચો જવાબ: (B) 86મો સુધારો, 2002

Q4. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું છે?

(A) મૂળભૂત ફરજો ન્યાયિક છે

(B) કરવેરા ભરવો એ મૂળભૂત ફરજ છે

(C) મૂળભૂત ફરજો માત્ર નાગરિકોને લાગુ પડે છે

(D) મૂળભૂત ફરજો Part III માં છે

✓ સાચો જવાબ: (C) માત્ર નાગરિકોને લાગુ પડે છે

🎯 પરીક્ષા ટિપ્સ અને યાદ રાખવાની રીતો

📝 મહત્વના મુદ્દાઓ

• કુલ 11 ફરજો યાદ રાખો
• 42મો (1976) અને 86મો (2002) સુધારા યાદ રાખો
• સ્વર્ણ સિંહ સમિતિએ 8 સૂચવી પણ 10 ઉમેરાઈ
• "કરવેરા ભરવો" મૂળભૂત ફરજ નથી
• Part IV-A, Article 51-A યાદ રાખો

🔍 MCQ ટ્રિક્સ

• બિન-ન્યાયિક = કોર્ટમાં જઈ શકાતું નથી
• સ્ત્રોત = USSR (રશિયા)
• 11મી ફરજ = શિક્ષણ (86મો સુધારો)
• વર્મા સમિતિ = 1999 (અમલીકરણ)
• 3 મહત્વના કાયદા યાદ રાખો

💡 યાદ રાખવાની ટેકનિક

• બંધારણ → રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો → એકતા
• સેવા → સમરસતા → સંસ્કૃતિ
• પર્યાવરણ → વિજ્ઞાન → જાહેર સંપત્તિ
• શ્રેષ્ઠતા → શિક્ષણ (86મો)
• પ્રથમ અક્ષરો લઈ શોર્ટફોર્મ બનાવો

🎓 પરીક્ષા તૈયારી માટે તૈયાર છો?

આ આર્ટિકલ તમારી UPSC, GPSC, PSI, Dy.SO અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી માટે મદદરૂપ થશે.

વધુ આર્ટિકલ વાંચો

નિયમિત અપડેટ્સ અને નવા આર્ટિકલ માટે અમારી વેબસાઇટની મુલાકાત લો

📚 સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માર્ગદર્શન

આ માહિતી NCERT, લક્ષ્મીકાંત અને અન્ય માન્ય સ્ત્રોતો પર આધારિત છે.

અસ્વીકરણ: આ આર્ટિકલ માત્ર શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. અધિકૃત માહિતી માટે સત્તાવાર સ્ત્રોતો તપાસો.

© 2026 bkgujarat.com | All Rights Reserved