ભારતીય બંધારણ: મૂળભૂત અધિકારો ભાગ-3 (અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૩૨) | શોષણ વિરુદ્ધ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા

 

ભારતીય બંધારણ: મૂળભૂત અધિકારો

અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૩૨

ભાગ-3 (અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૩૨)

ભારતીય બંધારણનો ભાગ ૩ નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. અનુચ્છેદ ૨૩ થી ૩૨ માં શોષણ વિરુદ્ધ, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, લઘુમતીઓના સાંસ્કૃતિક અધિકારો અને બંધારણીય ઈલાજોના અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે. ચાલો આ દરેક અધિકારને વિગતવાર સમજીએ.

૧. શોષણ વિરુદ્ધ અધિકાર

(Right against Exploitation) - અનુચ્છેદ ૨૩ અને ૨૪

આ અધિકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમાજના નબળા વર્ગોનું રક્ષણ કરવાનો અને માનવ ગરિમા જાળવી રાખવાનો છે.

અનુચ્છેદ ૨૩: મનુષ્ય વેપાર અને વેઠપ્રથા પર પ્રતિબંધ

આ અનુચ્છેદ મુજબ મનુષ્ય વેપાર (Human Trafficking), વેઠપ્રથા (Begar - વળતર વિનાની મજૂરી) અને અન્ય બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી (Forced Labour) પર પ્રતિબંધ છે.

મનુષ્ય વેપાર: આમાં પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોની ખરીદ-વેચાણ, અનૈતિક હેતુઓ માટે સ્ત્રીઓની હેરફેર અને દેવદાસી પ્રથા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

વેઠપ્રથા અને બળજબરીપૂર્વક શ્રમ: જો કોઈ વ્યક્તિને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કામ કરવા મજબૂર કરવામાં આવે અથવા લઘુત્તમ વેતન કરતા ઓછું વેતન આપવામાં આવે, તો તે પણ ‘બળજબરીપૂર્વક શ્રમ’ ગણાય છે (સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો: પીપલ્સ યુનિયન ફોર ડેમોક્રેટિક રાઈટ્સ વિ. ભારત સંઘ - ૧૯૮૨).

અપવાદ: રાજ્ય જાહેર હેતુઓ (જેમ કે લશ્કરી સેવા અથવા સામાજિક સેવા) માટે ફરજિયાત સેવા લાદી શકે છે, પરંતુ તેમાં ધર્મ, જાતિ કે વર્ગના આધારે ભેદભાવ કરી શકાતો નથી.

અનુચ્છેદ ૨૪: બાળકોને કારખાનાઓમાં રાખવા પર પ્રતિબંધ

૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ બાળકને કારખાના, ખાણ અથવા અન્ય જોખમી રોજગાર (જેમ કે બાંધકામ કે રેલવે) માં રોકી શકાશે નહીં.

આ જોગવાઈનો હેતુ બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમના બાળપણને સુરક્ષિત કરવાનો છે. એમ.સી. મહેતા વિ. તમિલનાડુ (૧૯૯૬) કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે બાળ મજૂરી નાબૂદી અને પુનર્વસન માટે કડક નિર્દેશો આપ્યા હતા.

૨. ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર

(Right to Freedom of Religion) - અનુચ્છેદ ૨૫ થી ૨૮

ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક (Secular) દેશ છે, અને આ અધિકારો દરેક નાગરિકને ધાર્મિક આઝાદી આપે છે.

અનુચ્છેદ ૨૫: અંતઃકરણ અને ધર્મ પાલનની સ્વતંત્રતા

જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને સ્વાસ્થ્યને આધીન રહીને, દરેક વ્યક્તિને અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા અને મુક્તપણે ધર્મ માનવાનો, પાળવાનો અને પ્રચાર કરવાનો અધિકાર છે.

વિશેષ નોંધ: શીખો દ્વારા કૃપાણ  ધારણ કરવી અને સાથે રાખવી તે શીખ ધર્મનો એક ભાગ ગણાય છે. તેમજ, આ અનુચ્છેદમાં હિન્દુ શબ્દમાં શીખ, જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

અનુચ્છેદ ૨૬: ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન

દરેક ધાર્મિક સંપ્રદાયને ધાર્મિક હેતુઓ માટે સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો, ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાનો અને સ્થાવર-જંગમ મિલકત મેળવવાનો અધિકાર છે.

અનુચ્છેદ ૨૭: ધર્મ પ્રચાર માટે કર ભરવાની મુક્તિ

કોઈપણ વ્યક્તિને કોઈ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર કે નિભાવ માટે કર (Tax) ભરવાની ફરજ પાડી શકાતી નથી. રાજ્ય કરની આવકનો ઉપયોગ કોઈ એક ધર્મના ઉત્થાન માટે કરી શકતું નથી.

અનુચ્છેદ ૨૮: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ

રાજ્યના ભંડોળમાંથી સંપૂર્ણપણે ચાલતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં કોઈ ધાર્મિક શિક્ષણ આપી શકાતું નથી. જોકે, ટ્રસ્ટ દ્વારા સ્થાપિત સંસ્થાઓમાં આ લાગુ પડતું નથી.

૩. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો

(Cultural and Educational Rights) - અનુચ્છેદ ૨૯ અને ૩૦

આ અધિકારો ખાસ કરીને લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે છે.

અનુચ્છેદ ૨૯: લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ

ભારતના કોઈપણ ભાગમાં રહેતા નાગરિકોના કોઈપણ વર્ગને પોતાની વિશિષ્ટ ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિ હોય તો તેને જાળવી રાખવાનો અધિકાર છે. રાજ્ય દ્વારા સહાયિત સંસ્થાઓમાં ધર્મ, જાતિ કે ભાષાના આધારે પ્રવેશ નકારી શકાય નહીં.

અનુચ્છેદ ૩૦: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અધિકાર

ધર્મ કે ભાષા પર આધારિત તમામ લઘુમતીઓને પોતાની પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને તેનો વહીવટ કરવાનો અધિકાર છે. ટી.એમ.એ. પાઈ ફાઉન્ડેશન; કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લઘુમતી સંસ્થાઓ વહીવટમાં સ્વતંત્રતા ધરાવે છે, પરંતુ શૈક્ષણિક ગુણવત્તા સાથે સમજૂતી કરી શકાતી નથી.

૪. બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર

(Right to Constitutional Remedies) - અનુચ્છેદ ૩૨

મહત્ત્વ: ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે અનુચ્છેદ ૩૨ ને બંધારણનો હૃદય અને આત્મા (Heart and Soul) કહ્યો છે. જો રાજ્ય દ્વારા નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય, તો તે સીધો સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે.

રીટ (Writs): સુપ્રીમ કોર્ટ અધિકારોના રક્ષણ માટે પાંચ પ્રકારની રીટ બહાર પાડી શકે છે:

૧. બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (Habeas Corpus): ગેરકાયદેસર રીતે અટકાયતમાં લેવાયેલ વ્યક્તિને કોર્ટ સમક્ષ હાજર કરવાનો આદેશ. આ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા માટે સૌથી મહત્વની રીટ છે.

૨. પરમાદેશ (Mandamus): જાહેર અધિકારી કે સંસ્થાને તેમનું કાયદાકીય કર્તવ્ય બજાવવા માટે કોર્ટ દ્વારા અપાતો આદેશ.

૩. પ્રતિષેધ (Prohibition): ઉપલી કોર્ટ દ્વારા નીચલી કોર્ટને પોતાના કાર્યક્ષેત્ર (Jurisdiction) બહાર કામ કરતા રોકવા માટે અપાતો આદેશ.

૪. ઉત્પ્રેષણ (Certiorari): નીચલી કોર્ટના આદેશને રદ કરવા અથવા કેસને ઉપલી કોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવા માટે આ રીટ વપરાય છે.

૫. અધિકાર પૃચ્છા (Quo Warranto): કોઈ વ્યક્તિ જાહેર હોદ્દા પર કયા અધિકારથી બેઠી છે તેની તપાસ કરવા માટે આ રીટ વપરાય છે. આ ગેરકાયદેસર રીતે જાહેર હોદ્દો સંભાળતા અટકાવે છે.

તફાવત (Article 32 vs 226): અનુચ્છેદ ૩૨ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ માત્ર મૂળભૂત અધિકારો માટે રીટ કાઢી શકે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ હાઈકોર્ટ મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાયદાકીય અધિકારો માટે પણ રીટ કાઢી શકે છે, જેથી હાઈકોર્ટનો વ્યાપ આ બાબતમાં વિશાળ છે.

આ માહિતિ નો વિડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો  

 

 

નિષ્કર્ષ

ભારતીય બંધારણમાં આપવામાં આવેલા આ મૂળભૂત અધિકારો દરેક નાગરિકને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા, પોતાની સંસ્કૃતિ અને ધર્મ જાળવવા, અને શોષણ સામે લડવાની તાકાત આપે છે. અનુચ્છેદ ૩૨ આ બધા અધિકારોની રક્ષા માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખુલ્લો રાખે છે, જે ભારતીય લોકશાહીની મજબૂતીનું પ્રતીક છે.

આ અધિકારોની યોગ્ય સમજ અને તેનો ઉપયોગ કરવાથી જ સાચા અર્થમાં બંધારણના આદર્શો સાકાર થઈ શકે છે.