ભારતના બંધારણનું આમુખ: બંધારણનો આત્મા | Preamble of Indian Constitution

ભારતીય બંધારણનું આમુખ: બંધારણનો આત્મા અને તેના મુખ્ય આધારસ્તંભો

 Bandharan nu Aamukh in Gujarati (બંધારણનું આમુખ)

પરિચય ભારતીય બંધારણની શરૂઆત 'આમુખ' (Preamble) થી થાય છે, જેને બંધારણના સાર અથવા પરિચય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે [૬૩૩]. તે બંધારણના ઉદ્દેશ્યો, આદર્શો અને પાયાના સિદ્ધાંતોને રજૂ કરે છે. બંધારણના આમુખને ઘણીવાર 'બંધારણનો આત્મા' અને 'ચાવી' પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે બંધારણના ઘડવૈયાઓના મનની વાત સમજવામાં મદદરૂપ થાય છે [૬૬૯]. આ આમુખ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા ૧૯૪૬માં રજૂ કરાયેલ અને બંધારણ સભા દ્વારા સ્વીકારાયેલ 'ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ' (Objectives Resolution) પર આધારિત છે 

"અમે ભારતના લોકો" (We, The People of India) આમુખની શરૂઆત "અમે ભારતના લોકો" શબ્દોથી થાય છે  આ વાક્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતીય બંધારણનો સ્ત્રોત ભારતના લોકો છે અને ભારત એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર છે જેની સત્તા તેના નાગરિકોના હાથમાં છે [૬૩૭].

 Bandharan nu Aamukh in Gujarati

ભારતનું સ્વરૂપ: ૫ મુખ્ય આધારસ્તંભો 

આમુખ ભારતને એક "સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક" (Sovereign, Socialist, Secular, Democratic, Republic) રાષ્ટ્ર તરીકે જાહેર કરે છે [૨૨, ૬૩૭]. ચાલો આ શબ્દોનો અર્થ સમજીએ:

૧. સાર્વભૌમ (Sovereign): આનો અર્થ એ છે કે ભારત કોઈ વિદેશી સત્તાને આધીન નથી અને તે પોતાના આંતરિક અને બાહ્ય નિર્ણયો લેવા માટે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે

૨. સમાજવાદી (Socialist): આ શબ્દ મૂળ બંધારણમાં ન હતો, પરંતુ ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો [૨, ૬૦૩]. ભારતીય સમાજવાદ લોકશાહી સમાજવાદ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ગરીબી, અજ્ઞાનતા, બીમારી અને તકોની અસમાનતાને દૂર કરવાનો છે 

૩. બિનસાંપ્રદાયિક (Secular): આ શબ્દ પણ ૪૨મા સુધારા (૧૯૭૬) દ્વારા ઉમેરાયો હતો. તેનો અર્થ એ છે કે રાજ્યનો કોઈ ધર્મ નથી. ભારતમાં સર્વ ધર્મ સમભાવની ભાવના છે અને તમામ ધર્મોને સમાન દરજ્જો અને રક્ષણ પ્રાપ્ત છે કલમ ૨૫ થી ૨૮ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની ખાતરી આપે છે .

૪. લોકશાહી (Democratic): આમુખમાં લોકશાહીનો અર્થ માત્ર રાજકીય લોકશાહી નથી, પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહી પણ છે. ભારતમાં સંસદીય લોકશાહી છે જ્યાં લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ શાસન ચલાવે છે 

૫. પ્રજાસત્તાક (Republic): લોકશાહીમાં બે પ્રકાર હોય છે - રાજાશાહી અને પ્રજાસત્તાક. ભારત એક પ્રજાસત્તાક છે, જેનો અર્થ છે કે રાષ્ટ્રના વડા (રાષ્ટ્રપતિ) વંશપરંપરાગત રાજા નથી, પરંતુ ચોક્કસ સમયગાળા માટે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ છે 

બંધારણના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો આમુખમાં ભારતના નાગરિકો માટે ચાર મુખ્ય આદર્શો સુરક્ષિત કરવાનો સંકલ્પ કરવામાં આવ્યો છે

• ન્યાય (Justice): સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય [૨૨, ૭૧૩]. સામાજિક ન્યાય એટલે જાતિ, ધર્મ કે લિંગના આધારે ભેદભાવનો અભાવ

• સ્વતંત્રતા (Liberty): વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા.  ડૉ. આંબેડકરના મતે સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુતા એકબીજાથી અલગ કરી શકાય નહીં

• સમાનતા (Equality): દરજ્જા અને તકની સમાનતા . કલમ ૧૪ થી ૧૮ સમાનતાના અધિકારને સુનિશ્ચિત કરે છે 

• બંધુતા (Fraternity): વ્યક્તિનું ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા જાળવતી બંધુતા. 'અખંડિતતા' (Integrity) શબ્દ પણ ૪૨મા સુધારા દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યો હતો .

શું આમુખ બંધારણનો ભાગ છે? 

શરૂઆતમાં બેરુબારી કેસ (૧૯૬૦) માં સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે આમુખ બંધારણનો ભાગ નથી. પરંતુ, ઐતિહાસિક કેશવાનંદ ભારતી કેસ (૧૯૭૩) માં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે આમુખ બંધારણનો અભિન્ન અંગ છે [૬૦૮]. આ કેસમાં 'મૂળભૂત માળખા' (Basic Structure) નો સિદ્ધાંત પણ આપવામાં આવ્યો, જે મુજબ સંસદ આમુખમાં સુધારો કરી શકે છે પરંતુ તેના મૂળભૂત ઢાંચાને બદલી શકતી નથી .

નિષ્કર્ષ આમ, ભારતીય બંધારણનું આમુખ માત્ર શબ્દોનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે ભારતીય લોકશાહીની બ્લુપ્રિન્ટ છે. તે સરકાર અને ન્યાયતંત્ર માટે 'લાઇટહાઉસ' (દીવાદાંડી) નું કામ કરે છે, જે બંધારણના અર્થઘટનમાં માર્ગદર્શન આપે છે.

તેમજ  આ વિશે વિડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો