ભારતીય સંસદનું A to Z: લોકસભા અને રાજ્યસભા વચ્ચે શું તફાવત છે? | Indian Parliament Explained

 

ભારતીય લોકશાહી અને સંસદના 5 સૌથી આશ્ચર્યજનક પાસાઓ: જે દરેક વિદ્યાર્થીએ જાણવા જોઈએ

ભારતની લોકશાહી એ માત્ર એક રાજકીય વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ ૧.૪ અબજ લોકોની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે. ૨૦૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓએ સાબિત કરી દીધું કે ભારત 'લોકશાહીની જનની' હોવાની સાથે વિશ્વનો સૌથી ગતિશીલ લોકશાહીનો મહોત્સવ પણ છે. એક બંધારણીય વિશ્લેષક તરીકે, જ્યારે હું આટલી વિશાળ વ્યવસ્થાને કાર્યરત જોઉં છું, ત્યારે મને ભારતની અખંડિતતા અને બંધારણીય માળખા પર ગર્વ થાય છે.

આપણી સંસદીય પ્રણાલીના મૂળિયાં ભારતીય બંધારણમાં એટલા ઊંડા છે કે જે દરેક વિદ્યાર્થી અને જાગૃત નાગરિક માટે જાણવા અનિવાર્ય છે. ચાલો, આજે આપણે ભારતીય સંસદના એવા પાંચ પાસાઓ વિશે ચર્ચા કરીએ જે આપણી લોકશાહીને વિશ્વમાં અનન્ય બનાવે છે.

--------------------------------------------------------------------------------

૧. ૨૦૨૪ની ચૂંટણી: આંકડાઓની દ્રષ્ટિએ એક વિશ્વવિક્રમ

૨૦૨૪ની સામાન્ય ચૂંટણીઓએ ભારતીય લોકશાહીની ભવ્યતાને વૈશ્વિક ફલક પર નવી ઊંચાઈ આપી છે. આ ચૂંટણી માત્ર સાત તબક્કામાં વહેંચાયેલી પ્રક્રિયા નહોતી, પરંતુ તે ગૌરવશાળી આંકડાઓનો એક મહાકુંભ હતો.

• વિશાળ મતદાર મંડળ: કુલ ૯૬૮ મિલિયન (લગભગ ૯૭ કરોડ) પાત્ર મતદારોમાંથી ૬૪૨ મિલિયન લોકોએ મતદાનમાં ભાગ લીધો.
• વૈશ્વિક સીમાચિહ્ન: મતદાનની ટકાવારી ૬૬.૧૦% રહી, જે આટલી વિશાળ જનસંખ્યા ધરાવતા દેશ માટે લોકશાહીના સ્વાસ્થ્યની ઉત્તમ નિશાની છે.
• નારી શક્તિ: ૩૧૨ મિલિયન મહિલાઓએ મતદાન કરીને એક નવો વિશ્વવિક્રમ સ્થાપ્યો છે. લોકશાહીના નિર્ણયમાં મહિલાઓની આ સક્રિય ભાગીદારી રાષ્ટ્રના ઘડતર માટે અત્યંત મહત્વની છે.
• લાંબો સમયગાળો: આ ચૂંટણી કુલ ૪૪ દિવસ સુધી ચાલી (૧૯ એપ્રિલ થી ૧ જૂન ૨૦૨૪), જે ૧૯૫૧-૫૨ પછીની ભારતની બીજા નંબરની સૌથી લાંબી ચૂંટણી પ્રક્રિયા છે.

આ આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે ભારતીય નાગરિકોનો લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસ અતૂટ છે.

--------------------------------------------------------------------------------

૨. કલમ ૧૦૨: સાંસદની અયોગ્યતા અને 'લાભનું પદ'

બંધારણની કલમ ૧૦૨ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સંસદના સભ્યો પવિત્રતા અને નિષ્ઠા સાથે કાર્ય કરે. આ કલમ હેઠળ સાંસદને પદ પરથી અયોગ્ય ઠેરવવા માટેના પાંચ મુખ્ય આધારો આપવામાં આવ્યા છે:

1. લાભનું પદ (Office of Profit): જો સભ્ય ભારત સરકાર કે રાજ્ય સરકાર હેઠળ કોઈ આર્થિક લાભ ધરાવતું પદ સંભાળતા હોય.
2. અસ્થિર મગજ (Unsound Mind): સક્ષમ અદાલત દ્વારા વ્યક્તિને માનસિક રીતે અસ્વસ્થ જાહેર કરવામાં આવી હોય.
3. નાદાર (Insolvent): જો વ્યક્તિ દેવાળિયું જાહેર થઈ હોય.
4. નાગરિકત્વ અને વફાદારી: જો તે ભારતનો નાગરિક ન હોય અથવા સ્વેચ્છાએ વિદેશી રાજ્યનું નાગરિકત્વ સ્વીકારે કે કોઈ વિદેશી રાજ્ય પ્રત્યે વફાદારી સ્વીકારે.
5. કાયદાકીય અયોગ્યતા: સંસદના અન્ય કોઈ કાયદા હેઠળ અયોગ્ય ઠરે અથવા દસમી અનુસૂચિ (Tenth Schedule) મુજબ પક્ષપલટાના આધારે અયોગ્ય ઠરે.

ભારતીય બંધારણની કલમ ૧૦૨(૧) અનુસાર: "કોઈ વ્યક્તિ સંસદના કોઈપણ ગૃહના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવા માટે અને સભ્ય રહેવા માટે અયોગ્ય ઠરશે જો તે ભારત સરકાર અથવા કોઈપણ રાજ્ય સરકાર હેઠળ એવા પદ સિવાય કે જેને સંસદે કાયદા દ્વારા અયોગ્યતા ન લાવનાર પદ જાહેર કર્યું હોય, તેવું કોઈ લાભનું પદ ધરાવતી હોય."

વિશેષ સ્પષ્ટતા: અહીં વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જરૂરી છે કે કેન્દ્ર કે રાજ્યના મંત્રી હોવું એ 'લાભનું પદ' ગણાતું નથી. આ જોગવાઈ એટલા માટે રાખવામાં આવી છે જેથી કારોબારી અને ધારાસભા વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહે.

--------------------------------------------------------------------------------

૩. રાજ્યસભા: જ્ઞાન અને અનુભવ ધરાવતું 'કાયમી ગૃહ'

લોકસભા દર ૫ વર્ષે વિસર્જિત થાય છે, પરંતુ રાજ્યસભા (Council of States) એક કાયમી ગૃહ છે. તેની આ વિશેષતા પાછળ એક ગહન બંધારણીય ફિલોસોફી રહેલી છે.

• નિરંતરતા: આ ગૃહ ક્યારેય સંપૂર્ણ વિસર્જિત થતું નથી. તેના એક-તૃતીયાંશ (૧/૩) સભ્યો દર બીજા વર્ષે નિવૃત્ત થાય છે.
• વડીલોનું ગૃહ: એન. ગોપાલાસ્વામી અય્યંગરના શબ્દોમાં કહીએ તો, આ ગૃહમાં એવા "અનુભવી અને પીઢ લોકો" હોય છે જેઓ કદાચ સીધી ચૂંટણીની ધમાલ અને રાજકીય સ્પર્ધાથી દૂર રહેવા માંગતા હોય, પરંતુ તેમનું શિક્ષણ અને વિદ્વત્તા દેશના નીતિઘડતરમાં અત્યંત મૂલ્યવાન સાબિત થાય છે.

આ ગૃહ દેશમાં કાયમી નીતિવિષયક સાતત્ય જાળવી રાખવાનું કામ કરે છે, જે લોકશાહીની સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય છે.

--------------------------------------------------------------------------------

૪. રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત ૧૨ સભ્યો: કલા અને રાજકારણનો સમન્વય

રાજ્યસભાની રચનામાં ૧૨ સભ્યો એવા હોય છે જેમને રાષ્ટ્રપતિ સીધા નિયુક્ત કરે છે. આ સભ્યો સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા અને સમાજ સેવા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો હોય છે.

પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ કહ્યું હતું તેમ, આ સભ્યો રાજકીય પક્ષોનું પ્રતિનિધિત્વ નથી કરતા, પરંતુ તેઓ સાહિત્ય કે કલાના 'હાઈ વોટરમાર્ક' (સર્વોચ્ચ શિખર) સમાન હોય છે. આ જોગવાઈનો હેતુ એવા નિષ્ણાતોને સંસદમાં લાવવાનો છે જેઓ "ચૂંટણીથી દૂર રહેતા હોય" (Fight shy of elections) પરંતુ જેમની સેવાઓ રાષ્ટ્ર માટે અનિવાર્ય હોય.

ઇતિહાસમાં ડૉ. ઝાકિર હુસૈન, લતા મંગેશકર, પૃથ્વીરાજ કપૂર અને મૈથિલીશરણ ગુપ્ત જેવા મહાનુભાવોએ આ રીતે સંસદની શોભા વધારી છે. આ સભ્યોને તમામ સત્તા મળે છે, પરંતુ તેઓ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મતદાન કરી શકતા નથી.

--------------------------------------------------------------------------------

૫. સંસદની સંયુક્ત બેઠક: મડાગાંઠ ઉકેલવાની દુર્લભ વ્યવસ્થા

જ્યારે સામાન્ય ખરડા બાબતે લોકસભા અને રાજ્યસભા વચ્ચે મડાગાંઠ (Deadlock) સર્જાય, ત્યારે બંધારણની કલમ ૧૦૮ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ બંને ગૃહોની સંયુક્ત બેઠક (Joint Sitting) બોલાવે છે.

આ બેઠક માત્ર નીચેની ત્રણ શરતોમાં જ બોલાવી શકાય છે: ૧. એક ગૃહ દ્વારા પસાર થયેલો ખરડો બીજા ગૃહ દ્વારા અસ્વીકાર પામે. ૨. ખરડામાં કરવામાં આવનારા સુધારાઓ પર બંને ગૃહો વચ્ચે અંતિમ અસંમતિ હોય. ૩. બીજા ગૃહ પાસે ખરડો પહોંચ્યા પછી ૬ મહિનાથી વધુ સમય વીતી જાય અને તે પસાર ન થાય.

ખાસ નોંધ: આ જોગવાઈ નાણાં ખરડા (Money Bills) માટે લાગુ પડતી નથી. ભારતીય ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીમાં માત્ર ત્રણ જ વાર (૧૯૬૧, ૧૯૭૮ અને ૨૦૦૨) સંયુક્ત બેઠક બોલાવવામાં આવી છે. આ દર્શાવે છે કે આપણા ગૃહો સામાન્ય રીતે ચર્ચાઓ દ્વારા જ ઉકેલ લાવવામાં માને છે.

 

--------------------------------------------------------------------------------

નિષ્કર્ષ

આપણી સંસદીય પ્રણાલીની આ વિશેષતાઓ દર્શાવે છે કે ભારતીય લોકશાહી કેટલી ગહન અને સર્વસમાવેશક છે. ચૂંટણીના આંકડાઓથી લઈને રાજ્યસભાના અનુભવી સભ્યો સુધી, દરેક જોગવાઈ પાછળ એક જ ધ્યેય છે - રાષ્ટ્રહિત અને લોકોનો અવાજ.

વિચારવા જેવો પ્રશ્ન: શું તમને લાગે છે કે રાજ્યસભામાં વિવિધ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોની નિમણૂક કરવાની પ્રથા આપણી લોકશાહીને વધુ મજબૂત અને વૈવિધ્યપૂર્ણ બનાવે છે? તમારા મંતવ્યો નીચે કોમેન્ટમાં જરૂર જણાવશો.