ભારતીય બંધારણમાં કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો અને ૭મી અનુસૂચિ | 7th Schedule & Centre-State Relations

ભારતીય બંધારણમાં કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો અને ૭મી અનુસૂચિ (સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ખાસ)

ભારતીય બંધારણમાં ભારતને રાજ્યોનો સંઘ કહ્યો છે, જેમાં સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ ન થાય તે માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે સત્તાની વહેંચણી કરવામાં આવી છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (જેમ કે GPSC, વર્ગ-3, વગેરે) ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના સંબંધો સમજવા ખૂબ જ જરૂરી છે.

સત્તાની વહેંચણી અને ૭મી અનુસૂચિ (7th Schedule & Article 246)

બંધારણના અનુચ્છેદ 246 હેઠળ ૭મી અનુસૂચિમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે કાયદા બનાવવાની સત્તાને ત્રણ યાદીમાં વહેંચવામાં આવી છે:

૧. સંઘ યાદી (Union List):

આ યાદીમાં રાષ્ટ્રીય મહત્વના વિષયો છે જેના પર કાયદો બનાવવાની સત્તા માત્ર સંસદ (કેન્દ્ર સરકાર) પાસે છે.

મૂળ બંધારણમાં આમાં 97 વિષયો હતા, જે હાલમાં 100 છે.

ઉદાહરણ: સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો, બેન્કિંગ, રેલવે વગેરે.

૨. રાજ્ય યાદી (State List):

આમાં સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક મહત્વના વિષયો આવે છે, જેના પર સામાન્ય સંજોગોમાં રાજ્ય વિધાનસભા કાયદો બનાવે છે.

મૂળ 66 વિષયો હતા, જે ઘટીને 61 થયા છે.

ઉદાહરણ: પોલીસ, જાહેર વ્યવસ્થા, જાહેર સ્વાસ્થ્ય, કૃષિ, સ્થાનિક સરકાર વગેરે.

૩. સમવર્તી યાદી (Concurrent List):

આ એવી યાદી છે જેના વિષયો પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદો બનાવી શકે છે.

મૂળ 47 વિષયો હતા, જે ૪૨મા સુધારા બાદ હાલ 52 છે.

જો કોઈ વિષય પર બંનેના કાયદા વચ્ચે ટકરાવ થાય, તો અનુચ્છેદ 254 મુજબ કેન્દ્રનો કાયદો માન્ય રહે છે.

ઉદાહરણ: શિક્ષણ, જંગલો, લગ્ન અને છૂટાછેડા વગેરે.

શેષ સત્તાઓ (Residuary Powers) - અનુચ્છેદ 248

જે વિષય ઉપરોક્ત ત્રણેય યાદીમાંથી એકપણમાં ન હોય (જેમ કે સાયબર લો, સ્પેસ ટેકનોલોજી અથવા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ), તેના પર કાયદો બનાવવાની 'શેષ સત્તા' અનુચ્છેદ 248 મુજબ માત્ર સંસદને આપવામાં આવી છે.

કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો માટેના મહત્વના પંચ (Important Commissions)

કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સુમેળ જાળવવા અને બંધારણીય જોગવાઈઓની સમીક્ષા માટે મુખ્યત્વે બે પંચની રચના થઈ હતી:

સરકારિયા પંચ (1983): કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના સંબંધોની સમીક્ષા માટે આ પંચની રચના કરવામાં આવી હતી. આ પંચે કાયમી આંતર-રાજ્ય પરિષદ (Inter-State Council) ની રચના કરવાની ભલામણ કરી હતી. સાથે જ તેણે જણાવ્યું હતું કે અનુચ્છેદ 356 (રાષ્ટ્રપતિ શાસન) નો ઉપયોગ માત્ર અંતિમ વિકલ્પ તરીકે જ થવો જોઈએ.

પુંછી પંચ (2007): ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ મદન મોહન પુંછીના અધ્યક્ષસ્થાને આ પંચ બન્યું હતું. આ પંચે ભલામણ કરી કે બંધારણીય કટોકટી વખતે આખા રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાને બદલે માત્ર પ્રભાવિત વિસ્તારમાં જ સ્થાનિક કટોકટી લાદવી જોઈએ અને તે મહત્તમ ૩ મહિના માટે હોવી જોઈએ. આ ઉપરાંત રાજ્યપાલનો કાર્યકાળ 5 વર્ષ માટે નિશ્ચિત હોવો જોઈએ અને તેમને મહાભિયોગ જેવી પ્રક્રિયાથી જ હટાવવા જોઈએ તેવી ભલામણ પણ કરી.

પરીક્ષાલક્ષી અન્ય મહત્વના અનુચ્છેદ અને ચુકાદાઓ

અનુચ્છેદ 165 (રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ): રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી તરીકે એડવોકેટ જનરલની નિમણૂક રાજ્યપાલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેઓ હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ બનવાની લાયકાત ધરાવતા હોવા જોઈએ અને રાજ્ય સરકારને કાનૂની બાબતોમાં સલાહ આપે છે.

અનુચ્છેદ 356 અને એસ.આર. બોમ્માઈ કેસ (1994): કલમ 356 હેઠળ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાને લઈને 'એસ.આર. બોમ્માઈ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા' નો સુપ્રીમ કોર્ટનો 9 જજોની બેંચનો ચુકાદો ઐતિહાસિક છે. આ ચુકાદાએ સ્પષ્ટ કર્યું કે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાનો નિર્ણય 'ન્યાયિક સમીક્ષા' (Judicial Review) ને પાત્ર છે, અને રાજ્ય સરકારની બહુમતીનો ફેંસલો વિધાનસભાના ફ્લોર (Floor Test) પર જ થવો જોઈએ. આ ચુકાદામાં બિનસાંપ્રદાયિકતા (Secularism) ને ભારતીય બંધારણના 'મૂળભૂત માળખા' (Basic Structure) નો અતૂટ ભાગ ગણવામાં આવી.

અનુચ્છેદ 371: આ અનુચ્છેદ હેઠળ વિવિધ રાજ્યોના પછાત વિસ્તારોના સંતુલિત વિકાસ અને જનજાતિઓના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક રક્ષણ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. દા.ત. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત માટે વિકાસ બોર્ડ (અનુચ્છેદ 371), નાગાલેન્ડની પ્રથાઓનું રક્ષણ (371A) વગેરે.

નિષ્કર્ષ

ભારતીય સંઘવાદ (Federalism) ની સફળતા કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચેના સહકાર પર નિર્ભર છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓએ ૭મી અનુસૂચિના વિષયો, કટોકટીની કલમો અને સરકારિયા તથા પુંછી પંચની ભલામણોનો તુલનાત્મક અભ્યાસ કરવો જોઈએ જેથી પરીક્ષામાં સારા માર્ક્સ મેળવી શકાય.

 

SEO Keywords & Tags:

Tags: Centre-State Relations in Gujarati, 7th Schedule of Indian Constitution, Union List State List Concurrent List, Article 246, Article 248 Residuary Powers, Sarkaria Commission Notes, Punchhi Commission Recommendations, S.R. Bommai Case Significance, Article 165 Advocate General, GPSC Polity Study Material, Indian Constitution for Class 3 Exams in Gujarati, Article 371 Special Provisions.