રાજ્ય વિધાનમંડળ અને હાઈકોર્ટ: સત્તાઓ અને કાર્યો | ભારતના બંધારણની સંપૂર્ણ માહિતી (GPSC, Class 3)

નમસ્કાર મિત્રો! સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ (જેમ કે GPSC, નાયબ મામલતદાર, તલાટી, અને ક્લાર્ક) ની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે 'ભારતનું બંધારણ' (Indian Constitution) એ ખૂબ જ સ્કોરિંગ અને મહત્વનો વિષય છે. આજે આપણે બંધારણના એક ખૂબ જ અગત્યના ભાગ – રાજ્ય વિધાનમંડળ (State Legislature) અને હાઈકોર્ટ (High Court) વિશે પરીક્ષાલક્ષી અને અધિકૃત માહિતી સરળ ભાષામાં મેળવીશું.

૧. રાજ્ય વિધાનમંડળ (State Legislature) શું છે?

બંધારણના ભાગ-૬ માં અનુચ્છેદ ૧૬૮ મુજબ દરેક રાજ્ય માટે એક વિધાનમંડળની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. રાજ્ય વિધાનમંડળ મુખ્યત્વે ત્રણ અંગોનું બનેલું છે:

રાજ્યપાલ (Governor)

વિધાનસભા (Legislative Assembly)

વિધાન પરિષદ (Legislative Council - જો રાજ્યમાં અસ્તિત્વમાં હોય તો)

૨. વિધાનસભા (Legislative Assembly)

વિધાનસભા એ રાજ્યના લોકોનું સીધું પ્રતિનિધિત્વ કરતું નીચલું અને લોકપ્રિય ગૃહ છે.

બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૧૭૦

સભ્ય સંખ્યા: મહત્તમ ૫૦૦ અને ન્યૂનતમ ૬૦ (અપવાદ: ગોવા, મિઝોરમ, સિક્કિમમાં ૬૦ થી ઓછી સીટો છે).

ચૂંટણી: સભ્યો (MLAs) સીધા લોકો દ્વારા ગુપ્ત મતદાનથી ચૂંટાય છે.

કાર્યકાળ: ૫ વર્ષ (મુખ્યમંત્રીની સલાહથી રાજ્યપાલ તેને ૫ વર્ષ પહેલાં પણ વિખેરી શકે છે).

લાયકાત: ભારતનો નાગરિક અને ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૨૫ વર્ષ હોવી જોઈએ.

વિધાનસભાની મુખ્ય સત્તાઓ:

કાયદાકીય સત્તા: રાજ્ય યાદી અને સમવર્તી યાદીના વિષયો પર કાયદા બનાવવાની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે.

નાણાકીય સત્તા: નાણાકીય ખરડો (Money Bill) માત્ર વિધાનસભામાં જ રજૂ કરી શકાય છે.

કારોબારી પર નિયંત્રણ: મંત્રીમંડળ સામૂહિક રીતે વિધાનસભાને જ જવાબદાર છે. વિધાનસભા અવિશ્વાસનો ઠરાવ પસાર કરીને સરકારને પાડી શકે છે.

૩. વિધાન પરિષદ (Legislative Council)

વિધાન પરિષદ એ રાજ્ય વિધાનમંડળનું ઉપલું અને કાયમી ગૃહ છે. હાલમાં ભારતના માત્ર ૬ રાજ્યોમાં જ વિધાન પરિષદ છે (ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા). ગુજરાતમાં વિધાન પરિષદ નથી.

રાજ્ય વિધાનમંડળ અને હાઈકોર્ટ: સત્તાઓ અને કાર્યો |

બંધારણીય જોગવાઈ: અનુચ્છેદ ૧૬૯ (રચના કે નાબૂદી).

કાર્યકાળ: આ કાયમી ગૃહ છે. સભ્યોનો કાર્યકાળ ૬ વર્ષનો હોય છે અને દર ૨ વર્ષે ૧/૩ સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે.

સત્તાઓ: સામાન્ય ખરડાને વધુમાં વધુ ૪ મહિના માટે અને નાણાકીય ખરડાને માત્ર ૧૪ દિવસ માટે જ રોકી શકે છે. તેમાં સુધારા કરવાની સત્તા નથી.

૪. હાઈકોર્ટ (High Court) અને તેની સત્તાઓ

રાજ્યના ન્યાયતંત્રમાં હાઈકોર્ટ સર્વોચ્ચ સ્થાને છે.

બંધારણીય જોગવાઈ: ભાગ-૬ માં અનુચ્છેદ ૨૧૪ થી ૨૩૧.

ન્યાયાધીશોની નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા (ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને રાજ્યપાલની સલાહથી).

નિવૃત્તિ વય: ૬૨ વર્ષ.

હાઈકોર્ટની અગત્યની સત્તાઓ અને અધિકારક્ષેત્ર:

મૂળ અધિકારક્ષેત્ર (Original Jurisdiction): નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે અનુચ્છેદ ૨૨૬ હેઠળ રીટ (Writ - હેબિયસ કોર્પસ, મેન્ડેમસ વગેરે) બહાર પાડવાની સત્તા.

અપીલીય અધિકારક્ષેત્ર (Appellate Jurisdiction): રાજ્યની તાબા હેઠળની અદાલતોના દીવાની અને ફોજદારી ચુકાદાઓ સામે હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી શકાય છે.

દેખરેખ અને નિયંત્રણની સત્તા (Supervisory Jurisdiction): અનુચ્છેદ ૨૨૭ મુજબ હાઈકોર્ટ તેના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતી તમામ તાબાની અદાલતો પર નિયંત્રણ રાખે છે.

નઝીરી અદાલત (Court of Record): અનુચ્છેદ ૨૧૫ મુજબ હાઈકોર્ટ એક નઝીરી અદાલત છે. તેના ચુકાદાઓ ભવિષ્યના કેસો માટે રેકોર્ડ તરીકે સચવાય છે.

સારાંશ: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં બંધારણના અનુચ્છેદો, ગૃહોની સભ્ય સંખ્યા, લાયકાતની ઉંમર અને હાઈકોર્ટની રીટ સત્તાઓમાંથી અવારનવાર પ્રશ્નો પૂછાય છે. આશા છે કે આ માહિતી તમને તમારી પરીક્ષાની તૈયારીમાં ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થશે!