ગુજરાતની રાજનીતિ અને ભારતનું બંધારણ | GPSC & Class 3 Revision | Gujarat Vidhan Sabha & High Court

ભારતનું બંધારણ અને ગુજરાતની રાજનીતિ

ગુજરાતની રાજનીતિ અને ભારતનું બંધારણ

૧. ગુજરાત વિધાનસભા

ગુજરાત વિધાનસભા એકગૃહી (Unicameral) છે.

તેમાં કુલ ૧૮૨ બેઠકો આવેલી છે.

આ ૧૮૨ બેઠકોમાંથી, ૧૩ બેઠકો અનુસૂચિત જાતિ (SC) માટે અને ૨૭ બેઠકો અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામત રાખવામાં આવેલી છે.

વિધાનસભાનો સામાન્ય કાર્યકાળ ૫ વર્ષનો હોય છે.

વર્તમાન ૧૫મી વિધાનસભામાં મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ છે. સ્પીકર તરીકે શ્રી શંકર ચૌધરી અને ડેપ્યુટી સ્પીકર તરીકે શ્રી પૂર્ણેશ મોદી કાર્યરત છે.

૨. રાજ્ય વિધાનમંડળ અને વિધાન પરિષદ

બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૬૯ મુજબ, જો રાજ્યની વિધાનસભા તેની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી અને હાજર રહીને મતદાન કરતા સભ્યોની ૨/૩ બહુમતીથી ઠરાવ પસાર કરે, તો સંસદ કાયદા દ્વારા તે રાજ્યમાં વિધાન પરિષદ બનાવી કે નાબૂદ કરી શકે છે.

ભારતમાં હાલમાં માત્ર ૬ રાજ્યોમાં જ વિધાન પરિષદ અસ્તિત્વમાં છે: આંધ્રપ્રદેશ, બિહાર, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ.

ગુજરાત રાજ્યમાં વિધાન પરિષદ અસ્તિત્વમાં નથી.

૩. રાજ્યપાલ અને ખરડા (Governor and Bills)

અનુચ્છેદ ૨૦૦: જ્યારે વિધાનસભામાંથી કોઈ ખરડો પસાર થાય, ત્યારે રાજ્યપાલ તેને પોતાની મંજૂરી આપી શકે છે અથવા તેને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે અનામત (Reserve) રાખી શકે છે.

અનુચ્છેદ ૨૦૧: રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યપાલ દ્વારા અનામત રખાયેલા ખરડા પર પોતાની મંજૂરી આપી શકે છે અથવા વિધાનસભાને પુનર્વિચાર માટે પરત મોકલી શકે છે, જેના પર ૬ મહિનાની અંદર વિચાર કરવો પડે છે.

તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે કે અનુચ્છેદ ૨૦૧ હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ માટે અનામત રખાયેલા ખરડા પર નિર્ણય લેવા માટે મહત્તમ ૩ મહિનાની સમયમર્યાદા રહેશે, જેથી કાયદાકીય પ્રક્રિયામાં વિલંબ ન થાય.

૪. ન્યાયતંત્ર: હાઈકોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ

ગુજરાત હાઈકોર્ટની સ્થાપના ૧ મે ૧૯૬૦ ના રોજ થઈ હતી. હાલમાં તેના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) સુનીતા અગ્રવાલ છે અને કુલ મંજૂર થયેલી જજોની સંખ્યા ૫૨ છે.

બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧૪ હેઠળ દરેક રાજ્ય માટે એક હાઈકોર્ટની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

અનુચ્છેદ ૨૧૫ (Court of Record): આ મુજબ દરેક હાઈકોર્ટ 'નઝીરી અદાલત' ગણાય છે. તેનો અર્થ એ કે તેના ચુકાદાઓ રેકોર્ડ તરીકે કાયમી સાચવવામાં આવે છે અને તે પોતાના તિરસ્કાર (Contempt of Court) માટે સજા ફટકારી શકે છે.

અનુચ્છેદ ૨૨૭: આ અનુચ્છેદ હાઈકોર્ટને તેના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી તમામ તાબાની અદાલતો અને ટ્રિબ્યુનલો પર દેખરેખ (Superintendence) રાખવાની સત્તા આપે છે.

પરીક્ષા માટે ખાસ: રીટ અધિકારક્ષેત્રનો તફાવત

અનુચ્છેદ ૩૨ (સુપ્રીમ કોર્ટ)

અનુચ્છેદ ૨૨૬ (હાઈકોર્ટ)

માત્ર મૂળભૂત અધિકારો ના ભંગ બદલ જ રીટ કાઢી શકે છે.

મૂળભૂત અધિકારો ઉપરાંત અન્ય કાનૂની અધિકારો માટે પણ રીટ કાઢી શકે છે.

રીટ બહાર પાડવાની સત્તા મર્યાદિત (Narrow) છે.

રીટ બહાર પાડવાની બાબતમાં હાઈકોર્ટનું કાર્યક્ષેત્ર વધુ વ્યાપક (Broader) છે.

🎯 નોંધ: આ માહિતી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા મિત્રો માટે ખાસ તૈયાર કરવામાં આવી છે. તમારી આગામી પરીક્ષા માટે હાર્દિક શુભકામનાઓ!