ભારતનું બંધારણ: સુપ્રીમ કોર્ટની સત્તાઓ અને PIL । Most Important Supreme Court Judgments for UPSC/GPSC

 

ભારતીય ન્યાયતંત્ર અને આર્ટિકલ 143: પરીક્ષા માટે ઉપયોગી સૌથી મહત્વના અને આશ્ચર્યજનક તારણો

ભારતીય બંધારણ એ જીવંત દસ્તાવેજ છે અને તેનું અર્થઘટન સમય જતાં ન્યાયતંત્ર દ્વારા વધુ સ્પષ્ટ થતું જાય છે. ૨૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ સર્વોચ્ચ અદાલતે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા પૂછવામાં આવેલા ૧૪ વિશિષ્ટ પ્રશ્નો પર પોતાનો ઐતિહાસિક સલાહકારી અભિપ્રાય આપ્યો છે. તમિલનાડુ રાજ્ય વિરુદ્ધ રાજ્યપાલના કેસના સંદર્ભમાં ઉદભવેલો આ 'પ્રેસિડેન્શિયલ રેફરન્સ' GPSC અને UPSC જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે અત્યંત મહત્વનો છે, કારણ કે તે ન્યાયતંત્ર અને કારોબારી વચ્ચેની સત્તાની સીમારેખાને પુનઃવ્યાખ્યાયિત કરે છે.

આર્ટિકલ 143: રાષ્ટ્રપતિની સલાહકારી સત્તા અને 2025નો વળાંક

વિદ્યાર્થી મિત્રો, આર્ટિકલ 143 એ સુપ્રીમ કોર્ટના 'સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર' (Advisory Jurisdiction) ને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં બે મહત્વની કલમો વચ્ચેનો તફાવત સમજવો અનિવાર્ય છે:

• આર્ટિકલ 143(1): જ્યારે જાહેર મહત્વનો કાયદાકીય કે હકીકતલક્ષી પ્રશ્ન ઉભો થાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ સલાહ માંગી શકે છે. અહીં અદાલત સલાહ આપવા માટે 'કદાચ' (May) શબ્દના પ્રયોગથી સ્વતંત્ર છે.
• આર્ટિકલ 143(2): આર્ટિકલ 131 ના પ્રોવિઝો હેઠળના વિવાદોમાં રાષ્ટ્રપતિ સલાહ માંગી શકે છે, જ્યાં અદાલતે પોતાનો અભિપ્રાય આપવો ફરજિયાત (Shall) છે.

"જો કોઈ સમયે રાષ્ટ્રપતિને એવું જણાય કે કાયદા અથવા હકીકતનો એવો પ્રશ્ન ઉભો થયો છે, જે જાહેર મહત્વનો છે, તો તેઓ તે પ્રશ્નને વિચારણા માટે સર્વોચ્ચ અદાલતને મોકલી શકે છે અને અદાલત યોગ્ય સુનાવણી પછી રાષ્ટ્રપતિને પોતાનો અભિપ્રાય અહેવાલ સ્વરૂપે આપી શકે છે." - આર્ટિકલ 143(1)

પરીક્ષાલક્ષી ફેક્ટ્સ:

1. આઝાદી પછી અત્યાર સુધીમાં આ ૧૬મી વાર પ્રેસિડેન્શિયલ રેફરન્સનો ઉપયોગ થયો છે.
2. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના કાર્યકાળ દરમિયાન આર્ટિકલ 143(1) હેઠળ સલાહ માંગવાનો આ પ્રથમ પ્રસંગ છે.
3. અદાલતની આ સલાહ રાષ્ટ્રપતિ પર બંધનકર્તા નથી.

'Deemed Assent' (સ્વીકૃત સંમતિ) નો સિદ્ધાંત કેમ અસંવૈધાનિક છે?

આ લેખનો સૌથી આશ્ચર્યજનક વળાંક આ પોઈન્ટમાં છે. એપ્રિલ ૨૦૨૫ માં સુપ્રીમ કોર્ટે એક ચુકાદા દ્વારા રાજ્યપાલ અને રાષ્ટ્રપતિ માટે ૧ થી ૩ મહિનાની સમયમર્યાદા નક્કી કરી હતી અને 'Deemed Assent' (એટલે કે જો સમયસર નિર્ણય ન લેવાય તો ખરડો આપોઆપ મંજૂર ગણવો) નો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો.

પરંતુ, નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના તાજેતરના અભિપ્રાયમાં ન્યાયતંત્રએ પોતાના જ અગાઉના વિચારને ફગાવી દેતા તેને અસંવૈધાનિક જાહેર કર્યો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે:

• કોઈ પણ ખરડો આપોઆપ મંજૂર થયેલો ગણી શકાય નહીં.
• ન્યાયતંત્ર આર્ટિકલ 142 (સંપૂર્ણ ન્યાય કરવાની સત્તા) હેઠળ પણ બંધારણીય યોજનાથી વિપરીત જઈને 'સ્વીકૃત સંમતિ' નો ખ્યાલ લાદી શકે નહીં.

રાજ્યપાલ અને રાષ્ટ્રપતિ માટે સમયમર્યાદા (Timelines) નો અભાવ

આર્ટિકલ 200 અને 201 (ખરડા પર સંમતિ) ના સંદર્ભમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે અત્યંત ગહન નિષ્કર્ષ આપ્યા છે:

• બંધારણીય મૌન: બંધારણમાં ખરડા પર નિર્ણય લેવા માટે કોઈ ચોક્કસ સમયમર્યાદા નિર્ધારિત નથી. ન્યાયતંત્ર પોતાની રીતે બંધારણ પર કોઈ નવી 'ડેડલાઈન' લાદી શકે નહીં.
• ગવર્નરની વિવેકાધીન સત્તા: રાજ્યપાલ ખરડાને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે અનામત રાખી શકે છે. આ પ્રક્રિયા 'પ્રી-એનક્ટમેન્ટ' સ્ટેજ હોવાથી તે ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર (Justiciable) નથી.
• મર્યાદિત મેન્ડમસ (Limited Mandamus): જો કે, રાજ્યપાલ અનિશ્ચિત સમય સુધી નિષ્ક્રિય રહી શકે નહીં. જો "અનિશ્ચિત વિલંબ" લોકશાહી પ્રક્રિયાને અવરોધતો હોય, તો અદાલત રાજ્યપાલને નિર્ણય લેવા માટે આદેશ આપી શકે છે.

ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા: બંધારણનું મૂળભૂત માળખું (Basic Structure)

વિદ્યાર્થી મિત્રો, નોંધજો કે 'કેશવાનંદ ભારતી' (1973) અને 'મિનેરવા મિલ્સ' (1980) કેસ દ્વારા પ્રસ્થાપિત થયું છે કે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા એ બંધારણનું 'મૂળભૂત માળખું' છે.

• આર્ટિકલ 50: રાજ્યને નિર્દેશ આપે છે કે કારોબારીથી ન્યાયતંત્રને અલગ રાખવું.
• કોલેજિયમ સિસ્ટમ: ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં ન્યાયતંત્રની સર્વોપરિતા જળવાઈ રહે તે માટે બીજા જજોના કેસ (1993) દ્વારા આ સિસ્ટમ વિકસાવાઈ છે. ૨૦૧૫માં NJAC ને રદ કરીને અદાલતે ન્યાયિક સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કર્યું હતું.

ન્યાયાધીશોને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા: એક 'સંવૈધાનિક કવચ'

આર્ટિકલ 124(4) અને (5) મુજબ ન્યાયાધીશોને માત્ર 'સાબિત થયેલ ગેરવર્તણૂક' (Proven Misbehaviour) અથવા 'અસમર્થતા' (Incapacity) ના આધારે જ દૂર કરી શકાય છે.

જ્યુડિશિયલ ઇન્ક્વાયરી એક્ટ, 1968 ની પ્રક્રિયા:

1. તપાસ સમિતિ: ૩ સભ્યોની સમિતિ બને છે (સુપ્રીમ કોર્ટના જજ, હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ અને એક પ્રખ્યાત કાયદાવિદ).
2. બહુમતી: સંસદના બંને ગૃહોમાં કુલ સભ્ય સંખ્યાની બહુમતી અને હાજર રહી મતદાન કરનારની ૨/૩ બહુમતી અનિવાર્ય છે.

પરીક્ષા માટે ફેક્ટ: ભારતના ઈતિહાસમાં અત્યાર સુધી કોઈપણ ન્યાયાધીશને સફળતાપૂર્વક દૂર કરવામાં આવ્યા નથી. જસ્ટિસ વી. રામાસ્વામી (1993) સામેનો પ્રસ્તાવ લોકસભામાં નિષ્ફળ રહ્યો હતો, જ્યારે જસ્ટિસ સૌમિત્ર સેન (2011) એ મહાભિયોગ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં રાજીનામું આપ્યું હતું.

ભારતનું બંધારણ: સુપ્રીમ કોર્ટની સત્તાઓ અને PIL

ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism) અને લોકહિતની અરજી (PIL)

ન્યાયિક સક્રિયતાએ ભારતીય લોકશાહીમાં નવી પ્રાણ ફૂંક્યા છે. જસ્ટિસ પી.એન. ભગવતી અને જસ્ટિસ કૃષ્ણા ઐયરના યોગદાનથી PIL ની શરૂઆત થઈ.

• મહત્વના કેસ: PIL ની શરૂઆત 'અખિલ ભારતીય શોષિત કર્મચારી સંઘ (૧૯૮૧)' અને 'એસ.પી. ગુપ્તા' (જજોનો ટ્રાન્સફર કેસ) થી થઈ હતી.
• આ પ્રક્રિયા દ્વારા કાયદાના શાસન (Rule of Law) ને મજબૂત બનાવી ગરીબ અને વંચિત વર્ગોને સીધો ન્યાય આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

સુપ્રિમ કોર્ટ ની સંંપુર્ણ માહિતિ ની pdf download કરો અને જાણો તમામ સારાંશ 

નિષ્કર્ષ અને ચિંતન

ભારતીય બંધારણે સત્તાના પૃથ્થકરણ (Separation of Powers) અને સંતુલન (Checks and Balances) વચ્ચે સુંદર સમન્વય સાધ્યો છે. ૨૦૨૫ નો સુપ્રીમ કોર્ટનો સલાહકારી અભિપ્રાય સ્પષ્ટ કરે છે કે અદાલત બંધારણીય હોદ્દાઓ પર સમયમર્યાદા લાદી શકે નહીં, પરંતુ તે હોદ્દાઓ પર બેઠેલી વ્યક્તિઓ લોકશાહી પ્રક્રિયાને અનંતકાળ સુધી અટકાવી પણ શકે નહીં.

વિદ્યાર્થીઓ માટે વિચારપ્રેરક પ્રશ્ન: "શું ખરડાઓ પર નિર્ણય લેવા માટે રાજ્યપાલ કે રાષ્ટ્રપતિ પાસે નિશ્ચિત સમયમર્યાદા ન હોવી એ લોકશાહી પ્રક્રિયાને ધીમી પાડે છે કે પછી તે કોઈ પણ ઉતાવળિયા કાયદા સામે રક્ષણ આપવા અને વિચારશીલ નિર્ણય લેવા માટે જરૂરી છે?"

સુપ્રિમ કોર્ટ વિશેની માહિતિ નો વિડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો